Khóa luận: Quyền tác giả trong hoạt động Thông tin – Thư viện

Chia sẻ chuyên mục Đề tài Khóa luận: Quyền tác giả trong hoạt động Thông tin – Thư viện hay nhất năm 2025 cho các bạn học viên ngành đang làm luận văn tham khảo nhé. Với những bạn chuẩn bị làm bài luận văn tốt nghiệp thì rất khó để có thể tìm hiểu được một đề tài hay, đặc biệt là các bạn học viên đang chuẩn bị bước vào thời gian lựa chọn đề tài làm luận văn thạc sĩ thì với đề tài Khóa luận: Quyền tác giả trong hoạt động Thông tin – Thư viện dưới đây chắc hẳn sẽ cho các bạn cái nhìn tổng quát hơn về đề tài này.

2.1. Khái niệm và đặc điểm quyền tác giả

2.1.1. Khái niệm

Hiểu một cách đơn giản, quyền tác giả cho phép tác giả và chủ sở hữu quyền tác giả được độc quyền khai thác tác phẩm, chống lại việc sao chép bất hợp pháp. Quyền tác giả còn được gọi là tác quyền hay bản quyền.

Về khái niệm pháp lý, quyền tác giả là tổng hợp các quy phạm quy định và bảo vệ quyền nhân thân và quyền tài sản của tác giả, chủ sở hữu quyền tác giả đối với tác phẩm văn học, nghệ thuật, khoa học.

Từ khái niệm quyền tác giả, các yếu tố cấu thành của quan hệ pháp luật dân sự quyền tác giả được thể hiện rõ. Chủ thể của quan hệ pháp luật dân sự này là tác giả và chủ sở hữu quyền tác giả. Khách thể hay đối tượng của quan hệ pháp luật dân sự này là các tác phẩm văn học, khoa học, nghệ thuật. Nội dung của quan hệ pháp luật dân sự về quyền tác giả là các quyền nhân thân và quyền tài sản của tác giả, chủ sở hữu quyền tác giả.

Quyền tác giả đã khuyến khích nhiều nhà văn, nghệ sỹ, nhà khoa học sáng tạo. Nói như vậy không có nghĩa là phải là một nhà văn danh tiếng, một nhạc sỹ nổi tiếng hay một đạo diễn chuyên nghiệp mới có quyền tác giả. Quyền tác giả xuất hiện không phụ thuộc vào nội dung hay chất lượng tác phẩm. Khóa luận: Quyền tác giả trong hoạt động Thông tin – Thư viện.

2.1.2. Đặc điểm quyền tác giả

• Quyền tác giả có hai đặc điểm sau đây:

Thứ nhất, quyền tác giả chỉ bảo hộ hình thức sáng tạo, không bảo hộ nội dung sáng tạo. Mặt khác, nếu hình thức thể hiện của một ý tưởng trùng với nội dung của ý tưởng đó thì hình thức cũng không được bảo hộ. Quyền tác giả bảo hộ tác phẩm, còn tác phẩm là sự hình thành một ý tưởng dưới một hình thức nhất định. Quyền tác giả được phát sinh kể từ khi tác phẩm được thể hiện dưới một hình thức nhất định. Nói cách khác, căn cứ phát sinh quan hệ pháp luật dân sự về quyền tác giả là các hành vi pháp lý. Điều này có nghĩa là cơ quan nhà nước sẽ không xem xét nội dung tác phẩm, và việc đăng ký bảo hộ quyền tác giả chỉ có giá trị chứng cứ mà không có giá trị pháp lý như đăng ký bảo hộ quyền sở hữu công nghiệp.

Thứ hai, tác phẩm được bảo hộ phải có tính nguyên gốc, tức là không sao chép, bắt chước tác phẩm khác. Điều đó không có nghĩa là ý tưởng của tác phẩm phải mới, mà có nghĩa là hình thức thể hiện của ý tưởng phải do chính tác giả sáng tạo ra. Như vậy, một tác phẩm muốn được bảo hộ phải do chính sức lao động trí óc của tác giả tạo ra.

2.2. Đối tượng, chủ thể và nội dung quyền tác giả

2.2.1. Đối tượng quyền tác giả

2.2.1.1. Tác phẩm trong nước hay do người Việt Nam sáng tạo

Quyền tác giả là quyền SHTT có đối tượng điều chỉnh rộng lớn nhất. Điều 14 Luật SHTT liệt kê các loại hình tác phẩm được bảo hộ quyền tác giả như sau:

• Tác phẩm văn học, khoa học, sách giáo khoa, giáo trình và tác phẩm khác được thể hiện dưới dạng chữ viết hoặc ký tự khác.
• Bài giảng, bài phát biểu và bài nói khác.
• Tác phẩm báo chí.
• Tác phẩm âm nhạc.
• Tác phẩm sân khấu.
• Tác phẩm điện ảnh và tác phẩm được tạo ra theo phương pháp tương tự.
• Tác phẩm tạo hình, mỹ thuật ứng dụng – Tác phẩm nhiếp ảnh.
• Tác phẩm kiến trúc.
• Bản họa đồ, sơ đồ, bản đồ, bản vẽ liên quan đến địa hình, công trình khoa học.
• Tác phẩm văn học, nghệ thuật dân gian.
• Chương trình máy tính, sưu tập dữ liệu. Khóa luận: Quyền tác giả trong hoạt động Thông tin – Thư viện.
• Tác phẩm phái sinh chỉ được bảo hộ theo quy định nếu không gây tổn hại đến quyền tác giả đối với tác phẩm được dùng để làm tác phẩm phái sinh.
• Những tác phẩm được bảo hộ này phải do tác giả trực tiếp sáng tạo bằng lao động trí tuệ của mình mà không sao chép từ tác phẩm của người khác.

Trong các hình thức thể hiện tác phẩm được nhắc đến ở Điều 14 Luật SHTT, có một khái niệm dễ hình dung nhưng khó định nghĩa và khó xác định phạm vi bảo hộ, đó là chương trình máy tính. Tuy không có định nghĩa trực tiếp nhưng khái niệm này đã được nhắc đến ở Điều 6 Pháp lệnh bảo hộ quyền tác giả. Theo đó, chương trình máy tính là một hoặc một nhóm chương trình được biểu hiện dưới dạng chuỗi lệnh viết theo một ngôn ngữ lập trình nào đó và các tệp dữ liệu có liên quan, chỉ dẫn cho máy tính hoặc hệ thống tin học biết phải làm gì để thực hiện nhiệm vụ được đề ra; có thể được cài đặt bên trong máy tính hoặc dưới hình thức văn bản, đĩa mềm, CD-ROM.

Danh sách các tác phẩm được nêu trong Điều 14 Luật SHTT không cố định, và số loại hình tác phẩm sẽ ngày một tăng với sự ra đời của các phương tiện lưu trữ và truyền tải thông tin hiện đại, ví dụ như cơ sở dữ liệu (database), truyền thông đa phương tiện (multimedia), hay xa lộ thông tin (internet). Các loại hình này được tập trung thành ba nhóm: các tác phẩm văn học, khoa học, nghệ thuật. Tuy vậy, cũng có trường hợp một tác phẩm vừa là một tác phẩm khoa học, vừa là một tác phẩm nghệ thuật. Cách phân loại này tương tự với cách phân loại tác phẩm ở các nước theo hệ thống luật lục địa (continental law). Ở các nước theo hệ thống luật Anh – Mỹ, người ta phân chia tác phẩm thành 3 loại sau: các tác phẩm viết (written works), tác phẩm âm thanh (sound recordings) và tác phẩm hình ảnh (motion pictures).

Cách phân loại nói trên không làm ảnh hưởng đến tiêu chuẩn bảo hộ của tác phẩm. Các tác phẩm được bảo hộ không phân biệt hình thức, ngôn ngữ thể hiện và chất lượng tác phẩm. Tuy nhiên, không phải bất cứ hình thức thể hiện nào cũng được bảo hộ dưới dạng quyền tác giả. Để được bảo hộ, một tác phẩm phải được chấp nhận về mặt nội dung, được thể hiện dưới một hình thức nhất định và có tính nguyên gốc.

Sự sáng tạo của một tác giả không nhất thiết phải độc lập với sự sáng tạo của tác giả khác. Các tác phẩm dẫn xuất từ những tác phẩm khác cũng được bảo hộ dưới dạng quyền tác giả, ví dụ như tác phẩm dịch, phóng tác, cải biên, chuyển thể, tuyển tập, biên soạn, sưu tầm.

Theo Bộ Luật Dân sự 1995, một số tác phẩm được bảo hộ theo quy chế riêng, đó là: tin tức thời sự thuần túy đưa tin, tác phẩm văn học nghệ thuật dân gian, văn bản pháp luật và bản dịch của những văn bản đó. Theo Luật SHTT, trong các tác phẩm trên, chỉ có tác phẩm văn học nghệ thuật dân gian là được bảo hộ theo quy chế riêng (Điều 23 Luật SHTT). Các tin tức thời sự thuần túy đưa tin hoặc văn bản pháp luật đều không được bảo hộ (Điều 15 Luật SHTT).

2.2.1.2. Tác phẩm do người nước ngoài sáng tạo

Hiện tại, Việt Nam đã gia nhập Công ước Berne nên các tác phẩm nước nước ngoài (là thành viên của Công ước Berne) sẽ được bảo hộ tại Việt Nam theo quy định của Nghị định số 60/CP ngày 06/06/1997 của Chính phủ hướng dẫn thi hành các quy định của Bộ Luật Dân sự về quan hệ dân sự có yếu tố nước ngoài. Ngoài ra, theo Điều 12 của Nghị định 60, Nhà nước CHXHCN Việt Nam còn bảo hộ các tác phẩm của người nước ngoài lần đầu tiên được hình thành, công bố, phổ biến tại Việt Nam, với điều kiện là chúng phải thỏa mãn các điều kiện về nội dung (không phải là tác phẩm phản động, văn hóa đồi trụy,…).

Đối với các tác phẩm được hình thành tại một nước có Hiệp định tương trợ về bảo hộ bản quyền (như Hoa Kỳ), hay do công dân các nước đó sáng tạo, thì tác phẩm này cũng được bảo hộ tại Việt Nam như các tác phẩm Việt Nam.

2.2.2. Chủ thể của quyền tác giả Khóa luận: Quyền tác giả trong hoạt động Thông tin – Thư viện.

Các chủ thể tham gia vào quan hệ pháp luật dân sự về quyền tác giả bao gồm tác giả (đồng tác giả) và chủ sở hữu quyền tác giả.

2.2.2.1. Tác giả

Tác giả là người trực tiếp sáng tạo ra toàn bộ hay một phần tác phẩm (Khoản 1 Điều 13 Luật SHTT). “Sáng tạo” trong quan hệ pháp luật dân sự về quyền tác giả được coi là việc “sử dụng sức lao động và khả năng suy xét” để tạo ra tác phẩm.

Điểm mấu chốt để xác định quyền tác giả là tác phẩm phải mang tính nguyên gốc. Các khái niệm “nguyên gốc” và “trực tiếp sáng tạo” có liên quan đến nhau. Khi tác giả sáng tạo một tác phẩm thì đương nhiên tác phẩm được sáng tạo đó phải mang tính nguyên gốc, trừ khi tác giả sao chép từ một tác phẩm khác. Bên cạnh đó, luật Việt Nam cũng công nhận người dịch, phóng tác, cải biên, chuyển thể, sưu tầm, tuyển chọn từ những tác phẩm khác cũng là tác giả. Như vậy, một người chỉ được bảo hộ quyền tác giả trong phạm vi mà người đó trực tiếp sáng tạo. Để đánh giá một tác phẩm có phải là nguyên gốc hay không cần phải xem có phần nào của tác phẩm đã được sáng tạo. Trong tác phẩm dịch, việc thể hiện, cách đặt câu của dịch giả là một sự sáng tạo mang tính nguyên gốc. Trong tác phẩm tuyển chọn, cách sắp xếp các tác phẩm khác nhau vào một tổng thể mang tính logic là một sáng tạo mang tính nguyên gốc.

Bên cạnh khái niệm tác giả còn có khái niệm đồng tác giả. Đó là những người cùng trực tiếp sáng tạo ra tác phẩm. Có 2 loại đồng tác giả. Loại thứ nhất là những người cùng sáng tạo ra một tác phẩm thống nhất mà phần sáng tác của mỗi người không thể tách ra để sử dụng riêng. Trong trường hợp này, vị trí của các đồng tác giả gần giống như vị trí của những chủ sở hữu chung hợp nhất. Loại thứ hai là những người cùng sáng tác ra một tác phẩm thống nhất mà phần sáng tác của mỗi người có thể tách ra để sử dụng riêng. Vị trí của các đồng tác giả lúc này sẽ giống như vị trí của những sở hữu chung theo phần.

2.2.2.2. Chủ sở hữu quyền tác giả  Khóa luận: Quyền tác giả trong hoạt động Thông tin – Thư viện.

Chủ sở hữu quyền tác giả là người độc quyền sử dụng, định đoạt tác phẩm. Trong đa số các trường hợp, tác giả sẽ đồng thời là chủ sở hữu quyền tác giả. Tuy nhiên, nếu tác phẩm được hình thành do có các tổ chức, cá nhân thuê, giao nhiệm vụ cho tác giả thì các tổ chức, cá nhân này sẽ là chủ sở hữu quyền tác giả.

Ngoài ra, người được chuyển giao quyền tác giả, hay người thừa kế của tác giả đồng thời là chủ sở hữu quyền tác giả cũng là chủ sở hữu quyền tác giả.

Tóm lại, nhiều trường hợp tác giả không đồng thời là chủ sở hữu quyền tác giả và ngược lại. Việc phân biệt giữa tác giả và chủ sở hữu quyền tác giả là quan trọng. Vì chủ sở hữu quyền tác giả mới chính là người có quyền sử dụng, định đoạt tác phẩm. Xét về khía cạnh kinh tế thì chủ sở hữu quyền tác giả đóng vai trò quan trọng hơn tác giả. Vì khi sử dụng hay trình diễn tác phẩm, các chủ thể khác phải xin phép hay trả thù lao cho chủ sở hữu quyền tác giả.

2.2.3. Nội dung quyền tác giả

Nội dung quyền tác giả bao gồm các quyền của các chủ thể tham gia quan hệ pháp luật dân sự này, cụ thể là của tác giả và chủ sở hữu quyền tác giả. Đó cũng là trọng tâm của sự ra đời luật bảo hộ quyền tác giả. Như vậy, quyền tác giả không chỉ đơn thuần là quyền của tác giả mà còn là quyền của chủ sở hữu quyền tác giả. Hiện nay, quyền tác giả được tập trung lại thành hai mảng lớn: quyền nhân thân (Điều 19 Luật SHTT) và quyền tài sản (Điều 20 Luật SHTT).

2.2.3.1. Quyền nhân thân

Quyền nhân thân bao gồm quyền nhân thân không gắn với tài sản và quyền nhân thân gắn với tài sản.

Các quyền nhân thân không gắn với tài sản là những quyền gắn liền với các giá trị nhân thân của tác giả và không thể chuyển giao, bao gồm ba quyền: quyền được đặt tên tác phẩm, đứng tên tác phẩm và bảo vệ sự toàn vẹn của nội dung tác phẩm. Vì là quyền nhân thân không được chuyển giao nên nó chỉ được dành cho tác giả (cho dù đồng thời hay không đồng thời là chủ sở hữu quyền tác giả). Các quyền này ảnh hưởng trực tiếp đến uy tín và danh dự của tác giả, tồn tại một cách độc lập đối với quyền tài sản, gắn liền với tác giả kể cả khi quyền sử dụng, định đoạt tác phẩm đã được chuyển giao. Các quyền nhân thân không gắn với tài sản được bảo hộ vô thời hạn, khác với các quyền khác được bảo hộ có thời hạn.

Mặc dù quyền nhân thân không gắn với tài sản cũng là quyền quan trọng, nhưng quyền quan trọng nhất trong tất cả các nội dung của quyền tác giả là các quyền nhân thân gắn với tài sản. Đó là quyền cho hay không cho người khác sử dụng tác phẩm. Chính từ này làm phát sinh bản chất độc quyền của tác giả. Quyền này là quyền nhân thân có thể chuyển giao, gắn với các quyền tài sản trong chế định quyền tác giả. Vì thế, nó chỉ dành cho chủ sở hữu quyền tác giả và tác giả nếu như tác giả cũng đồng thời là chủ sở hữu quyền tác giả. Khóa luận: Quyền tác giả trong hoạt động Thông tin – Thư viện.

Việc quy định bảo hộ quyền nhân thân không gắn với tài sản trong luật về quyền tác giả chỉ có ở các nước theo hệ thống luật lục địa, không có ở các nước theo hệ thống luật chung, một phần vì họ coi các quyền này là điều hiển nhiên. Đối với quyền nhân thân gắn với tài sản, khái niệm này cũng chỉ tồn tại ở các nước theo hệ thống luật xã hội chủ nghĩa trước đây (Nga, Ba Lan,…), không tồn tại ở các nước theo hệ thống luật lục địa khác như Pháp, Đức. Tại các nước này, các quyền cho hay không cho người khác sử dụng tác phẩm được coi là một quyền tài sản (quyền định đoạt với tác phẩm của mình).

2.2.3.2. Quyền tài sản

Theo luật Việt Nam, quyền tài sản bao gồm quyền sử dụng và quyền được hưởng thù lao giải thưởng. Thông thường, chủ sở hữu quyền tác giả được hưởng quyền sử dụng, còn tác giả được hưởng thù lao, giải thưởng.

Quyền sử dụng bao gồm quyền công bố, phổ biến, trình diễn, sao chép, cải biên, chuyển thể, ghi âm, ghi hình, phát thanh truyền hình, cho thuê tác phẩm. Quyền sử dụng này gắn liền với quyền nhân thân gắn với tài sản (cho/không cho sử dụng tác phẩm). Vì thế, mọi hành vi sử dụng tác phẩm (sao chép, dịch, chuyển thể,…) mà không xin phép chủ sở hữu quyền tác giả là xâm phạm quyền tác giả, trừ những trường hợp pháp luật có quy định khác.

• Các hành vi sử dụng tác phẩm quan trọng nhất bao gồm:

Sao chép và phân phối, bán tác phẩm: hành vi sao chép có thể bao gồm sao chép toàn bộ tác phẩm, hay một phần quan trọng của tác phẩm. Sao chép khác với trích dẫn. Trích dẫn là việc sử dụng một phần tác phẩm (không đáng kể) của người khác để nêu bật ý của tác giả. Việc trích dẫn phải không đơn thuần vì mục đích kinh doanh, không làm ảnh hưởng đến việc sử dụng bình thường tác phẩm và phải nêu nguồn gốc tác phẩm. Các hành vi sử dụng không phải là trích dẫn đều có thể bị coi là sao chép và phải được sự đồng ý của chủ sở hữu quyền tác giả.

Công bố, phổ biến, phát thanh, truyền hình: quyền này còn được gọi là quyền “truyền thông đến công chúng” (communication to the public) bao gồm các hành vi trình diễn, phân phối tác phẩm đến một số lượng đáng kể người sử dụng. Việc đưa một tác phẩm lên Internet ngày nay cũng được coi là truyền thông đến công chúng.

Dịch, phóng tác, cải biên, chuyển thể, tuyển tập, chú giải (còn gọi là làm tác phẩm phái sinh). Khi một người muốn dịch, cải biên, chuyển thể một tác phẩm, họ phải xin phép chủ sở hữu quyền tác giả gốc. Ngoài ra, khi một nhà xuất bản muốn phát hành một tác phẩm viết, nhà xuất bản cũng phải xin chấp thuận của chủ sở hữu quyền tác giả. Mọi hành vi sử dụng tác phẩm mà không được sự đồng ý từ trước của chủ sở hữu quyền tác giả đều bị coi là xâm phạm quyền tác giả (trừ các trường hợp sử dụng hạn chế do pháp luật quy định). Tác phẩm dịch, phóng tác, cải biên, chuyển thể được coi là những tác phẩm riêng, khác với tác phẩm gốc. Khóa luận: Quyền tác giả trong hoạt động Thông tin – Thư viện.

2.2.4. Thời hạn bảo hộ quyền tác giả

Quyền tác giả phát sinh từ khi tác phẩm được hình thành cho đến hết 50 năm kể từ khi tác giả qua đời, trừ trường hợp pháp luật quy định khác. Trong thời hạn bảo hộ, chủ sở hữu quyền tác giả có quyền cấm các chủ thể khác sử dụng tác phẩm của mình vào mục đích kinh doanh, đồng thời yêu cầu người sử dụng trả thù lao quyền tác giả. Hết thời hạn này, tác phẩm trở thành tài sản công cộng và bất kì ai cũng có thể sử dụng tác phẩm đó để kinh doanh mà không cần phải xin phép chủ sở hữu quyền tác giả.

• Các trường hợp pháp luật quy định khác như đã nói ở trên bao gồm:

Các quyền nhân thân không gắn với tài sản của tác giả được bảo hộ vô thời hạn.

Đối với đồng tác giả, tác phẩm được bảo hộ cho đến hết 50 năm kể từ khi đồng tác giả sau cùng qua đời. Nếu tác phẩm không rõ tác giả hay khuyết danh thì Nhà nước được hưởng quyền tác giả. Nếu trong vòng 50 năm kể từ ngày được công bố đầu tiên mà phát hiện được tác giả thì tác giả được hưởng quyền từ khi được phát hiện cho đến hết thời hạn hưởng quyền theo quy định của pháp luật.

Hiện nay, thời hạn bảo hộ đã được sửa đổi thành 75 năm đối với loại hình tác phẩm điện ảnh, nhiếp ảnh, sân khấu, mỹ thuật ứng dụng, tác phẩm khuyết danh; bản ghi âm, ghi hình, chương trình phát sóng, để cân bằng lợi ích giữa các loại hình, phù hợp với xu thế chung trên thế giới, vì tuổi thọ bình quân của con người đã được nâng lên (người Việt Nam có tuổi thọ bình quân là 73 tuổi).

2.2.5. Thừa kế quyền tác giả

Vấn đề thừa kế được quy định ở Điều 40 Luật SHTT. Trên nguyên tắc, mọi thứ chuyển giao được đều có thể được thừa kế. Mọi quyền tài sản cũng đều được thừa kế vì chúng nằm trong khái niệm di sản. Thừa kế quyền tác giả về bản chất và nội dung cũng không khác gì so với các quyền thừa kế thông thường. Ngoài ra, có hai vấn đề cần lưu ý là: việc thừa kế quyền tác giả không kéo dài mãi mãi mà chỉ kéo dài trong thời hạn bảo hộ. Thứ hai là nếu không có người thừa kế, người thừa kế từ chối nhận di sản hay không được quyền hưởng di sản thì quyền tác giả thuộc về Nhà nước.

2.3. Hành vi xâm phạm quyền tác giả và ngoại lệ Khóa luận: Quyền tác giả trong hoạt động Thông tin – Thư viện.

2.3.1. Hành vi xâm phạm

Xâm phạm là các hành vi sử dụng tác phẩm hay cuộc biểu diễn nhằm mục đích kinh doanh mà không có sự đồng ý của chủ thể quyền tác giả, trừ trường hợp pháp luật có quy định khác. Các hành vi này còn gọi là hành vi ăn cắp bản quyền hay sao chép lậu (piracy). Các hành vi xâm phạm theo Điều 28 Luật SHTT được liệt kê như sau:

• Xâm phạm quyền nhân thân không gắn với tài sản: chiếm đoạt quyền tác giả đối với tác phẩm văn học, nghệ thuật, khoa học, mạo danh tác giả, sửa chữa, cắt xén hoặc xuyên tạc tác phẩm dưới bất kỳ hình thức nào gây phương hại đến danh dự hay uy tín của tác giả.
• Xâm phạm quyền nhân thân gắn với tài sản: công bố, phân phối tác phẩm mà không được phép của tác giả; công bố, phân phối tác phẩm có đồng tác giả mà không được phép của đồng tác giả đó.
• Xâm phạm quyền tài sản: trừ trường hợp pháp luật cho phép, hành vi xâm phạm là hành vi sao chép tác phẩm, làm tác phẩm phái sinh mà không được phép của tác giả, chủ sở hữu quyền tác giả tác phẩm gốc; xuất bản tác phẩm mà không được phép của chủ sở hữu quyền tác giả; làm và bán tác phẩm mà chữ ký của tác giả bị giả mạo; sử dụng tác phẩm mà không được phép của chủ sở hữu quyền tác giả; xuất khẩu, nhập khẩu, phân phối bản sao tác phẩm mà không được phép của chủ sở hữu quyền tác giả; không trả tiền nhuận bút, thù lao, quyền lợi vật chất khác theo quy định của pháp luật; cho thuê tác phẩm mà không trả tiền nhuận bút, thù lao và quyền lợi vật chất khác cho tác giả hoặc chủ sở hữu quyền tác giả.

Như vậy, không những hành vi sao chép, bán tác phẩm sao chép lậu bị coi là xâm phạm, mà hành vi mua những sản phẩm đó, dù để sử dụng hay để bán, tặng, cho cũng bị coi là xâm phạm quyền tác giả.

Thông thường, muốn chứng minh một hành vi sử dụng một tác phẩm là hành vi xâm phạm quyền tác giả, nguyên đơn phải chứng minh ít nhất được ba vấn đề: Khóa luận: Quyền tác giả trong hoạt động Thông tin – Thư viện.

• Quyền sở hữu đối với tác phẩm của mình – thời điểm hình thành và hình thức thể hiện.
• Tác phẩm của bị đơn ra đời sau tác phẩm của nguyên đơn, song lại giống toàn bộ hoặc phần lớn các yếu tố cơ bản trong tác phẩm của nguyên đơn.
• Bị đơn biết cụ thể về tác phẩm của nguyên đơn, kể cả hình thức thể hiện và nội dung.

Sau khi chứng minh được ba vấn đề trên, nghĩa vụ chứng minh rằng hành vi của mình không xâm phạm quyền tác giả của chủ thể khác được chuyển sang cho bị đơn. Bị đơn có thể tự bảo vệ bằng những luận điểm sau đây:

• Có sự khác biệt cơ bản giữa hai tác phẩm.
• Hành vi sao chép của mình chỉ tập trung vào nội dung chứ không phải là hình thức của tác phẩm của nguyên đơn.
• Hành vi sao chép của mình thuộc vào trường hợp không phải xin phép nguyên đơn.

Trong các hành vi xâm phạm quyền tài sản, Luật SHTT đã bổ sung những hành vi xâm phạm trong môi trường kỹ thuật số, bao gồm:

• Nhân bản, sản xuất bản sao, phân phối, trưng bày hoặc truyền đạt tác phẩm đến công chúng qua mạng truyền thông và các phương tiện kỹ thuật số mà không được phép của chủ sở hữu quyền tác giả.
• Cố ý hủy bỏ hoặc làm vô hiệu hóa các biện pháp kỹ thuật do chủ sở hữu quyền tác giả thực hiện để bảo vệ quyền tác giả; cố ý xóa, thay đổi thông tin quản lý quyền (digital rights management – ví dụ các mã số để máy đọc có thể đọc đĩa quang học) dưới hình thức điện tử có trong tác phẩm.
• Sản xuất, lắp ráp, biến đổi, phân phối, nhập khẩu, xuất khẩu, bán hoặc cho thuê thiết bị khi biết hoặc có cơ sở để biết thiết bị đó làm vô hiệu các biện pháp kỹ thuật do chủ sở hữu quyền tác giả thực hiện để bảo vệ quyền tác giả đối với tác phẩm của mình.

Trong số các hành vi xâm phạm, sao chép lậu là hành vi phổ biến và nghiêm trọng nhất. Quyền quan trọng nhất trong các quyền tác giả hay quyền liên quan là quyền cho hay không cho người khác sử dụng tác phẩm, cuộc biểu diễn của mình. Nó thể hiện bản chất độc quyền của quyền tác giả và quyền liên quan. Các hành vi xâm phạm phổ biến nhất bao gồm: sao chép giản đơn , làm giả (nhái) và làm lậu (chuyển thể mà không xin phép). Ngoài ra, sự phát triển hết sức nhanh chóng của các mạng truyền thông, đặc biệt là Internet, đã làm cho việc sao chép tác phẩm qua mạng trở nên hết sức dễ dàng.

Các công cụ sao chép ngày càng nhiều, tốc độ ngày càng nhanh và giá thành ngày càng giảm làm vấn đề xâm phạm quyền tác giả ngày càng trầm trọng. Xét về khía cạnh nhân thân, những người sao chép, ăn cắp thành quả lao động sáng tạo của người khác đã xúc phạm đến uy tín của cá nhân và cả của tổ chức. Xét về khía cạnh kinh tế, những người sao chép tác phẩm của người khác để kinh doanh không phải nộp thuế và trả thù lao cũng như phí license hay quảng cáo. Vì vậy, họ đã được lợi bất chính từ thành quả lao động của người khác. Các hành vi này xâm hại lợi ích của chủ thể quyền, những người trung gian (phát hành tác phẩm), người tiêu dùng (vì mua phải sản phẩm kém chất lượng) và Nhà nước (vị bị thất thu thuế).

2.3.2. Các hành vi sử dụng không bị coi là xâm phạm Khóa luận: Quyền tác giả trong hoạt động Thông tin – Thư viện.

Hành vi sử dụng với sự đồng ý của chủ sở hữu quyền tác giả không bị coi là xâm phạm quyền tác giả. Ngoài ra, việc sử dụng tác phẩm nước ngoài mà nước đó không có thỏa thuận, trực tiếp hay gián tiếp, về bảo hộ quyền tác giả với Việt Nam cũng không bị coi là hành vi xâm phạm quyền tác giả, vì Việt Nam chưa tham gia Công ước Berne (cho tới tháng 10 năm 2004). Trên nguyên tắc, chủ sở hữu quyền tác giả được bảo hộ theo pháp luật Việt Nam chống lại hành vi xâm phạm tại Việt Nam. Đối với hành vi xâm phạm tại nước khác thì được xử theo luật của nước khác, trừ trường hợp giữa hai nước có thỏa thuận khác. Người nước ngoài được bảo hộ tại Việt Nam đối với tác phẩm lần đầu tiên được công bố, phổ biến hoặc được sáng tạo và thể hiện dưới một hình thức nhất định tại một nước là thành viên của Công ước Berne. Điều này không khó khăn vì hiện nay, tất cả các nước thành viên Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO) đều là thành viên Công ước Berne.

Một giới hạn quan trọng của quyền tác giả là các hành vi sử dụng hạn chế (fair use) – trước đây được quy định tại Điều 760 và 761 Bộ Luật dân sự 1995 (không áp dụng cho tác phẩm tạo hình và phần mềm máy tính). Theo quy định của Điều 760 Bộ Luật Dân sự 1995, mọi người đều được sử dụng một tác phẩm mà không phải xin phép chủ sở hữu quyền tác giả nếu:

• Tác phẩm đó đã được công bố, phổ biến và không bị cấm sao chép.
• Việc sử dụng không nhằm mục đích kinh doanh.
• Việc sử dụng không ảnh hưởng đến việc khai thác bình thường của chủ sở hữu quyền tác giả.
• Người sử dụng nhắc đến tên tác giả và nguồn gốc tác phẩm.

Các quy định này thực chất là tuân thủ theo các quy định tại Điều 13 Thỏa ước TRIPS và Điều 9 Khoản 2 Công ước Berne.

Hiện nay, mọi hành vi sử dụng tác phẩm kiến trúc, tác phẩm tạo hình hay phần mềm máy tính mà không xin phép đều bị coi là hành vi xâm phạm. Điều đáng nói là tình trạng xâm phạm quyền tác giả đối với phần mềm lại là nghiêm trọng nhất (trên 90% phần mềm sử dụng không trả tiền bản quyền). Khóa luận: Quyền tác giả trong hoạt động Thông tin – Thư viện.

Ngoài ra, các quyền của tổ chức phát sóng được sử dụng cuộc biểu diễn đã được công bố, phổ biến mà không phải xin phép song phải trả thù lao cho chủ thể quyền liên quan (trong trường hợp sử dụng nhằm mục đích kinh doanh) cũng được coi là giới hạn của quyền tác giả.

• Quyền liên quan

Theo Khoản 3 Điều 4 Luật SHTT, quyền liên quan đến quyền tác giả (quyền liên quan) là quyền của tổ chức, cá nhân đối với cuộc biểu diễn, bản ghi âm, ghi hình, chương trình phát sóng, tín hiệu vệ tinh mang chương trình được mã hóa.

Quyền liên quan là một quyền liên quan mật thiết đến quyền tác giả. Theo Điều 19 và 20 Luật SHTT, tác giả là chủ sở hữu quyền tác giả có quyền trình diễn tác phẩm. Song, phần lớn nhiệm vụ này được giao cho các nghệ sỹ biểu diễn. Nếu tác phẩm chỉ được truyền đạt đến công chúng thông qua trình diễn, thì hiệu quả của nó sẽ bị hạn chế. Vì thế, vai trò của các nhà sản xuất bản ghi âm, ghi hình cũng không kém phần quan trọng.

Như vậy, người biểu diễn, nhà sản xuất bản ghi âm, ghi hình, tổ chức phát thanh truyền hình (gọi chung là các chủ thể kế cận), tuy là những người sử dụng tác phẩm của tác giả, chủ sở hữu quyền tác giả, nhưng họ là những người sử dụng đặc biệt. Họ đã đóng vai trò rất lớn giúp cho tác giả truyền đạt được tác phẩm của mình đến công chúng. Các sản phẩm của họ cũng có thể bị sao chép và làm lậu. Tình hình đó yêu cầu phải có quy định về quyền liên quan. Các quyền này ra đời nhằm đáp ứng nhu cầu của xã hội khi xuất hiện các hình thức lưu giữ và truyền tải thông tin. Nếu không, những người lao động trong lĩnh vực văn hóa, nghệ thuật sẽ không thể kiểm soát được quyền khai thác thành quả lao động của mình, họ là chủ thể của quyền liên quan.

• Quyền tác giả trong môi trường Internet:

Internet được coi như một mối đe dọa lớn đối với Quyền tác giả. Internet tràn ngập thông tin, và những thông tin đó có sự bảo vệ của Quyền tác giả ở những mức độ khác nhau. Nếu như Internet được tạo ra để con người có thể dễ dàng sử dụng và chia sẻ thông tin, thì Quyền tác giả lại hạn chế những hành vi này. Có một số ý kiến cho rằng liệu Quyền tác giả có “giết chết” Internet?

• Nhưng tất cả những vấn đề này còn đang trong giai đoạn tranh cãi.

Trong môi trường Internet, cụm từ “quyền tác giả” vốn thường được dùng đối với hệ thông luật lục địa sẽ ít được gặp hơn, thay thế vào đó là cụm từ “bản quyền”. Hai khái niệm này gần như tương đồng nhưng có một số những điểm khác biệt. Như đã nói ở những phần trên của Khóa luận, cụm từ “quyền tác giả” hướng sự quan tâm trực tiếp tới chủ thể quyền tác giả, còn cụm từ “bản quyền” hướng sự quan tâm đến hành vi sao chép tác phẩm gốc. Hành vi sao chép này rất phổ biến và rất nghiêm trọng trong môi trường Internet hiện nay. Chính vì vậy, nó thường được sử dụng khi nhắc đến những vấn đề liên quan đến Internet. Sau đây, em xin được dùng thuật ngữ “bản quyền” để sử dụng trong phần này của Khóa luận.

Theo khuynh hướng “bản quyền” (copyright), các tài liệu có bản quyền trên Internet bao gồm: những câu chuyện mới, phần mềm, tiểu thuyết, kịch, đồ họa, hình ảnh, các tin nhắn trên Internet và thậm chí cả thư điện tử, … Cụ thể những nội dung được bảo vệ đối với World Wide Web là: Khóa luận: Quyền tác giả trong hoạt động Thông tin – Thư viện.

• Các liên kết.
• Văn bản gốc.
• Đồ họa.
• Âm thanh.
• HTML, VRML, và các ngôn ngữ đánh dấu văn bản khác.
• Danh sách của những trang Web được biên soạn bởi một cá nhân hay tổ chức.
• Và tất cả những yếu tố độc đáo khác tạo nên bản chất gốc của tài liệu.

Những thông tin đưa lên một trang Web phải thỏa mãn một số những yêu cầu về bản quyền. Vì vậy, tồn tại một số những nội dung có thể đưa lên Web và một số khác là không được phép.

Các hành vi không xâm phạm bản quyền trên Internet là:

• Liên kết tới những trang Web khác. Tuy nhiên, một số cá nhân và tổ chức có yêu cầu khi một ai đó muốn liên kết đến tài liệu Web của họ. Vì vậy, nếu muốn liên kết thì phải tìm hiểu thật rõ về trang Web của các cá nhân, tổ chức đó. Và tốt nhất là sự liên kết đó nên được sự đồng ý của chủ thể nguồn tài liệu.
• Sử dụng các đồ họa miến phí trên trang Web của mình. Nếu không phải là đồ họa được quảng cáo là miễn phí và tự do thì không nên sử dụng.

Các hành vi xâm phạm bản quyền trên Internet là:

• Đưa các nội dung của người khác hoặc trang Web của các tổ chức lên trang Web của bạn mà không được sự đồng ý.
• Sao chép và dán những thông tin từ nhiều nguồn khác nhau trên Internet vào tài liệu cá nhân.
• Kết hợp tài liệu điện tử của người khác, chẳng hạn như e-mail, vào tài liệu của mình mà không được phép.
• Chuyển tiếp e-mail của ai đó cho người khác mà không được phép.
• Thay đổi nội dung của các thông tin trên Internet mà sự thay đổi này làm thay đổi ý nghĩa của thông tin.
• Sao chép và dán danh sách nguồn tài nguyên thông tin của người khác vào trang Web của mình.
• Sao chép và dán những logo, biểu tượng, đồ họa từ trang Web khác vào trang Web của mình mà những logo, biểu tượng, đồ họa đó không phải là miễn phí. Khóa luận: Quyền tác giả trong hoạt động Thông tin – Thư viện.

Bên cạnh những ý kiến cho rằng bản quyền là cần thiết và có tác dụng tích cực đối với xã hội, một số khác đã đề cập đến vấn đề cần phải xem xét lại bản quyền trên Internet ngày nay, đặc biệt là đối với các tổ chức kinh doanh. Bản quyền vẫn được coi là một công cụ hữu hiệu để bảo vệ lợi nhuận cho mô hình kinh doanh các sản phẩm có khả năng sao chép. Nhưng trong thời đại của Internet, liệu bản quyền có phải là một rào cản?

Tại Hội nghị về chính sách phân phối video trên Internet, được tổ chức tại Washington vào ngày 20/3/2008, Giáo sư Faulhaber, Đại học Pennsylvania đã mạnh mẽ tuyên bố: bản quyền là một khái niệm đã chết. Trong hội nghị này, nhiều nhà kinh tế cũng đã thống nhất quan điểm cho rằng, với việc kinh doanh nội dung số trên Internet, các chủ sở hữu nội dung đang phải đối mặt với những thách thức mà họ chưa bao giờ biết đến.

Một số ví dụ về việc đối lập giữa Internet với những vấn đề về bản quyền, một loạt các hoạt động trên Internet sử dụng từ mã nguồn mở đến nội dung mở đã tạo ra những lợi ích kinh tế quan trọng. Trong khi những lời than phiền về vị trí độc quyền của Microsoft ngày càng nhiều thì hệ điều hành mã nguồn mở Linux đã thay đổi hẳn suy nghĩ của giới phần mềm hiện nay. Theo thecounter.cm – dịch vụ phân tích website của công ty Jupitermedia, hiện có khoảng ½ số máy trên thế giới và 18% các trình duyệt đang sử dụng phần mềm mã nguồn mở. Các hãng cung cấp dịch vụ Internet hàng đầu như Google, Yahoo phát triển toàn bộ hạ tầng của họ dựa trên các nền tảng mã nguồn mở như LAMP (LINUX, Apache, MySQL, PHP), Haadoop. 90% các công ty Internet mới thành lập sử dụng LAMP vì các nền tảng này vượt trội hơn các phần mềm bản quyền trên phương diện chi phí, linh hoạt, và tự do đổi mới sáng tạo. 80% trong số các Website hàng đầu đang chạy trên các nền tảng mã nguồn mở. Bởi vì phần mềm mã nguồn mở là miễn phí, một lập trình viên có thể bắt đầu phát triển một Website của mình chỉ với 2000 USD thay vì việc phải trả vài trăm ngàn USD để mua phần mềm bản quyền.

Phong trào sử dụng nguồn tư liệu giáo dục mở bắt đầu từ những năm 1990, có một phần tác động từ phong trào “mã nguồn mở”. Năm 2001, Viện Công nghệ Massachussetts (MIT) đã trở thành nơi tiên phong cung cấp tài liệu miễn phí về khoa học trên Internet. Dự án chương trình học liệu mở (Open Course Ware) của trường hiện nay đang cung cấp các bài giảng, bài thi và nhiều tài liệu khác từ trên 1800 khóa học trong chương trình giảng dạy của trường.

Kho tri thức bách khoa toàn thư Wikipedia cũng được xây dựng trên nguyên tắc nội dung mở, cho phép người sử dụng tự do sao chép, sửa đổi, trích dẫn, đóng góp vào nội dung với mục đích thương mại hoặc phi thương mại. Đi ngược lại với nguyên tắc bản quyền nội dung truyền thống với việc mỗi khi ai đó muốn bổ sung, sao chép, trích dẫn đều phải xin phép chủ sở hữu quyền tác giả. Nội dung mở đã tạo điều kiện cho hàng trăm ngàn chuyên gia cùng đóng góp, hàng triệu người cùng xem xét và sửa đổi kho tri thức này. Cho tới nay, Wikipedia với nguyên tắc nội dung mở đã làm được điều mà đế chế tri thức Britanica không làm được, đế chế tài chính Microsoft không làm được: hơn 10 triệu bài viết được bổ sung, cập nhật, chỉnh sửa, đi sâu vào các lĩnh vực xã hội, kinh tế, văn hóa, công nghệ,… Điều mà bản quyền, chuyên gia và tiền bạc của Microsoft không làm được thì Wikipedia cùng với cộng đồng và triết lý nội dung mở đã làm được.

Như vậy, rõ ràng những ví dụ trên đã cho thấy quan điểm: trên Internet, nội dung mở là động lực, bản quyền là rào cản. Một điều thú vị là triết lý nội dung mở tương đồng một cách kỳ lạ với triết lý về một xã hội mơ ước: “Đóng góp nội dung theo năng lực, tiêu dùng nội dung theo nhu cầu”. Khóa luận: Quyền tác giả trong hoạt động Thông tin – Thư viện.

Hiện nay, những trường phái và quan điểm đi ngược lại với luật bản quyền (copyright) còn được gọi là copyleft. Hai quan điểm này vẫn tồn tại song song và gây ra nhiều tranh cãi. Đặc biệt trong thời đại mà Internet đang ở trong đỉnh cao của sự phát triển, và khối lượng thông tin cũng như vật lưu giữ, truyền tải ngày càng đa dạng, tranh cãi này càng xảy ra gay gắt.

Một hướng đi đúng đắn cho một xã hội công bằng và phát triển phải là sự hài hòa lợi ích giữa các chủ thể, không kìm hãm sự phát triển của nhau và cùng nhau phát triển. Khi đó, dù với luật bản quyền hay một đạo luật khác, con người cũng sẽ giải quyết được những vướng mắc của các quan hệ xã hội có liên quan.

CHƯƠNG 3: QUYỀN TÁC GIẢ TRONG HOẠT ĐỘNG THÔNG TIN – THƯ VIỆN

Thư viện là kho tri thức của nhân loại, phản ánh những tinh hoa văn hóa của thế giới, là nơi lưu giữ và phổ biến tri thức không thể thiếu của con người. Lịch sử của Thư viện đã trải qua hơn 25 thế kỷ và có rất nhiều sự thay đổi. Ngày nay, chúng ta đang đứng trước ngưỡng cửa của thư viện số. Cuộc cách mạng thông tin không những cung cấp năng lực công nghệ hướng đến thư viện số, mà còn đáp ứng một nhu cầu chưa từng có về lưu trữ, tổ chức, và truy cập thông tin. Nếu thông tin là tiền tệ trong nền kinh tế tri thức, thư viện số sẽ là ngân hàng, nơi được đầu tư.

Bên cạnh những thuận lợi và thời cơ mà các thư viện hiện nay đang có được, một số những khó khăn và thách thức mà thư viện đang phải đối mặt cũng khá phức tạp, trong đó có những vấn đề về Quyền tác giả. Trong thư viện truyền thống, quyền sở hữu tài liệu là quan trọng. Nhưng trong lĩnh vực lưu hành tài nguyên điện tử, quyền SHTT mà cụ thể là Quyền tác giả hay bản quyền là quan trọng hơn. Sưu tầm thông tin và làm cho thông tin đó trở nên phổ biến hơn đối với những người khác là một điều liên quan đến vấn đề xã hội, và những người xây dựng thư viện số phải am hiểu Quyền SHTT nói chung và Quyền tác giả nói riêng để hành động một cách có trách nhiệm và đúng luật xung quanh những ứng dụng cụ thể của thư viện.

Sở hữu một tài liệu chắc chắn không phải là xác lập được quyền sở hữu đối với tài liệu đó theo nghĩa Quyền tác giả. Mặc dù có nhiều bản của tài liệu nhưng chỉ có một Quyền tác giả. Điều này không chỉ áp dụng cho bản in mà cho cả bản điện tử, dù được số hóa từ bản in hay được tạo nên dưới dạng điện tử từ đầu. Quyền tác giả tác động hầu hết đến mọi hoạt động của Thư viện. Nó ảnh hưởng đến các dịch vụ mà thư viện có thể cung cấp cho người dùng, ảnh hưởng đến các điều kiện mà qua đó thư viện có thể cung cấp quyền truy cập vào nguồn tài nguyên có quyền tác giả.

Xét về khía cạnh các đối tượng tài liệu, trong thời đại kỹ thuật số, bên cạnh các loại tài liệu truyền thống, Thư viện còn sở hữu các loại tài liệu dạng số cũng là đối tượng của Quyền tác giả:

• Các tác phẩm văn xuôi, văn vần: sách, thơ, bài báo – tạp chí, thư từ, lời bài hát và bảng biểu dạng in ấn hoặc điện tử, thư điện tử, CSDL và chương trình máy tính. Khóa luận: Quyền tác giả trong hoạt động Thông tin – Thư viện.
• Tác phẩm kịch nghệ: kịch bản, vở ba-lê, đoạn phim hoặc chương trình truyền hình.
• Tác phẩm âm nhạc: bao gồm tất cả các sáng tác âm nhạc lưu trữ dạng điện tử.
• Tranh vẽ, điêu khắc, chạm trổ, ảnh chụp, bản in, mô hình, bản vẽ kiến trúc và dạng số hóa của các loại tác phẩm trên.
• Băng ghi âm, đĩa ghi âm (tuyển tập hay đĩa đơn) và tập tin dạng số như mp3.
• Băng/đĩa ghi hình – tiếng trong phim, băng video, đĩa quang (DVD), phim truyện, phim truyền hình nhiều tập , phim quảng cáo, chương trình truyền hình, chương trình trò chơi trên máy tính.
• Chương trình phát thanh truyền hình.
• Xuất bản phẩm khác như bản đồ, tranh, ảnh, áp-phích, v.v.

Khi phục vụ yêu cầu của người dùng tin, Thư viện phải xem xét tác phẩm thuộc phạm vi công cộng (public domain), phạm vi sử dụng bình đẳng (fair use), hay phạm vi Quyền tác giả quy định. Nếu tác phẩm thuộc phạm vi của Quyền tác giả thì Thư viện buộc phải xin phép tác giả hoặc chủ sở hữu quyền tác giả trước khi tiến hành sao chép.

3.1 Tác phẩm thuộc phạm vi sử dụng công cộng:

Là những tác phẩm không thuộc phạm vi bảo hộ của Quyền tác giả. Trong trường hợp này, Thư viện có toàn quyền sử dụng tác phẩm mà không bị giới hạn về số lần sử dụng và số lượng bản sao chụp. Tác phẩm được quy định không thuộc sự bảo hộ của Luật về quyền tác giả là khi: bản quyền của tác phẩm đã hết thời hạn quy định, tác giả không tuân thủ một cách nghiêm ngặt các điều khoản của Luật về Quyền tác giả, tác phẩm thuộc quyền sở hữu của Nhà Nước. Với vấn đề này, các Thư viện cũng cần lưu ý rằng: tác phẩm thuộc phạm vi sử dụng công cộng tại một đất nước hay vùng lãnh thổ cũng có thể là một tác phẩm có sự bảo hộ của Quyền tác giả tại một quốc gia hay châu lục khác. Trường hợp này xảy ra do điều luật quy định thời hạn hiệu lực của Quyền tác giả được thông qua tại mỗi quốc gia, vùng lãnh thổ, hay châu lục tại những thời điểm khác nhau.

Dưới đây là một ví dụ về phạm vi sử dụng công cộng. Trong ví dụ này, tác giả, đồng thời là chủ sở hữu quyền tác giả đã đồng ý chuyển giao tác phẩm vào phạm vi sử dụng công cộng. Như vậy, Thư viện có thể toàn quyền sử dụng đối với tác phẩm:

Tôi là tác giả của tác phẩm này đồng ý chuyển giao tác phẩm vào phạm vi công cộng. Điều này có giá trị trên toàn thế giới.

Tôi trao cho tất cả mọi người quyền sử dụng tác phẩm này với bất kỳ mục đích nào một cách vô điều kiện, trừ phi pháp luật bắt buộc phải tuân theo một điều luật nào đó.

Nếu tác phẩm nằm ngoài phạm vi sử dụng công cộng, Thư viện phải cân nhắc xem tác phẩm có thuộc phạm vi sử dụng bình đẳng (fair use) hay không.

3.2 Tác phẩm thuộc phạm vi sử dụng bình đẳng: Khóa luận: Quyền tác giả trong hoạt động Thông tin – Thư viện.

Là một khái niệm được sử dụng lần đầu tiên trong Luật pháp của Hoa Kỳ cho phép sử dụng có giới hạn một tác phẩm thuộc phạm vi bảo hộ của Quyền tác giả mà không cần xin phép tác giả hay chủ sở hữu quyền tác giả. Phạm vi sử dụng này chỉ áp dụng với mục đích sử dụng là học tập, nghiên cứu, phê bình, bình luận, giảng dạy (sử dụng nhiều bản trong lớp học), tài liệu tham khảo cho bài viết báo hay tạp chí, bản tin thời sự, v.v. Nếu một tác phẩm không nằm trong phạm vi bảo hộ của Quyền tác giả thì đương nhiên tác phẩm đó thuộc phạm vi sử dụng bình đẳng. Vì vậy, việc sao chép tác phẩm này là hợp pháp.

4 yếu tố để xem xét một tác phẩm có thuộc phạm vi sử dụng bình đẳng bao gồm: mục đích và tính chất của việc sử dụng vì mục đích thương mại hoặc vì mục đích giáo dục phi lợi nhuận, bản chất của tác phẩm, số lượng của phần tác phẩm khi sao chép, hiệu quả sử dụng trên thị trường tiềm năng và trên thị trường phát hành của tác phẩm.

• Mục đích và tính chất sử dụng:

Thông thường, các Thư viện công cộng, Thư viện trực thuộc các Viện nghiên cứu hay cơ quan và Thư viện các trường Đại học đều sao chụp tác phẩm với mục đích phi lợi nhuận và mục đích giáo dục. Tuy nhiên, khi một người dùng tin của Thư viện sử dụng tài liệu sao chụp này vì mục đích thương mại thì việc sao chụp này là vi phạm phạm vi sử dụng bình đẳng. Đối với băng ghi âm, phát lại hoặc đưa vào khai thác sử dụng các bản sao chép tác phẩm ngay cả khi không thu phí cũng đã vi phạm Quyền tác giả. Bởi vì việc làm này được xem như đã gây thiệt hại đến sự phát hành tác phẩm trên thị trường.

• Bản chất của tác phẩm:

Yếu tố này đề cập đến bản chất của tác phẩm khi dùng để sao chụp. Tác phẩm chưa xuất bản nhận được quyền bảo hộ nghiêm ngặt hơn tác phẩm đã xuất bản. Bởi vì tác giả của tác phẩm này có thể bị thiệt hại về lợi nhuận nhiều hơn tác phẩm đã xuất bản.

• Số lượng của phần tác phẩm khi sao chụp:

Một số điều luật quy định nếu sao chụp trên 5 – 10% nội dung chính văn và ngay cả khi Thư viện chỉ sao chụp một phần rất nhỏ của một tác phẩm, nhưng phần sao chụp này lại bao gồm nội dung chính của tác phẩm thì xem như Thư viện đã vi phạm Quyền tác giả.

• Ảnh hưởng lên thị trường: Khóa luận: Quyền tác giả trong hoạt động Thông tin – Thư viện.

Việc ảnh hưởng lên thị trường không chỉ xét đến thị trường phát hành tác phẩm, mà còn xem xét đến những lợi nhuận phát sinh từ tác phẩm mới tạo nên từ sự sao chụp. Ví dụ như lợi nhuận từ việc phát hành giáo trình cho sinh viên khi giáo trình này sử dụng nhiều chương của một quyển sách khác, những bài trích từ báo hoặc tạp chí, các hình ảnh minh họa, v.v. mà không xin phép tác giả hoặc chủ sở hữu quyền tác giả.

• Một số trường hợp cụ thể:

Trường hợp 1: Thư viện có thể sao chép hình ảnh để tạo chỉ mục những hình nhỏ (thumbnail-image index) cho một bộ sưu tập?

Mục đích: Nếu vì mục đích giáo dục phi lợi nhuận thì Thư viện có thể sao chép và tạo những mô hình nhỏ.

Bản chất: Một chỉ mục bằng hình nhỏ của Thư viện tạo từ các bức vẽ hay hình ảnh thì được xem như đã sao chép một tác phẩm nghệ thuật. Vì vậy, hành vi này vi phạm phạm vi sử dụng bình đẳng.

Số lượng: Mặc dù toàn bộ hình ảnh nguyên tác được sao chép lại nhưng chính vì sự thay đổi rất lớn về kích thước và độ phân giải lại làm giảm đi mức độ vi phạm phạm vi sử dụng bình đẳng.

Ảnh hưởng: Nếu chỉ mục hình ảnh nhỏ này giúp người dùng tin hay Thư viện thu được lợi nhuận thì hành vi này vi phạm phạm vi sử dụng bình đẳng. Tuy nhiên nếu chất lượng của các hình ảnh nhỏ kém và không tạo nên lợi nhuận thì mức độ vi phạm là không đáng kể.

Như vậy, sau khi xem xét tất cả những yếu tố trên, Thư viện có thể sao chép hình ảnh để tạo một chỉ mục hình nhỏ cho bộ sưu tập của mình.

Trường hợp 2: Có thể sao chép một bài báo điện tử từ một CSDL mà Thư viện đã đăng ký thuê bao?

Ngày nay, Thư viện chuyển đổi từ việc bổ sung nhiều bản in của một tờ báo hay tạp chí sang sở hữu quyền truy cập bài báo, tạp chí ở dạng điện tử. Khi đăng ký thuê bao với nhà cung cấp CSDL, Thư viện, cơ quan chủ quản của Thư viện, hay liên hiệp Thư viện có quyền được tải, in và thực hiện việc mượn liên thư viện bài báo điện tử này. Tuy nhiên, trước khi ký hợp đồng, Thư viện, cơ quan chủ quản, liên hiệp thư viện phải nghiên cứu kỹ các điều khoản về nội dung, số lượng, thời hạn, v.v. khi sử dụng CSDL sao cho phù hợp với đối tượng người dùng tin, mục tiêu và nhiệm vụ của Thư viện.

Trường hợp 3: Một số vi phạm phổ biến khi sao chụp tác phẩm thuộc kho tài liệu Thư viện nhưng vẫn được phát hành trên thị trường. Khóa luận: Quyền tác giả trong hoạt động Thông tin – Thư viện.

Ví dụ như: Thư viện sao chụp hay in ấn một thành nhiều bản nhằm tiết kiệm ngân sách bổ sung; sao chụp hay in ấn thành các bản sao lưu dự phòng dành cho việc lưu trữ; sao chụp hay in ấn để thay thế cho bản chính bị mất mát hay hư hỏng; sao chụp hay in ấn nhiều phiên bản lưu trữ trong hồ sơ thư viện, hay phục vụ cho mượn liên thư viện.

Bên cạnh đó, Thư viện có thể sao chụp các bài báo, tạp chí tạo nên bộ sưu tập tham khảo dành riêng (cho môn học) dưới dạng bản in hoặc bản điện tử.

Trường hợp 4: Trách nhiệm của Thư viện hay cơ quan lưu trữ đối với việc cung cấp dịch vụ tự phục vụ sao chụp như máy photocopy, máy quét, máy in, máy nghe băng cát-xét, v.v. được quy định như thế nào?

Không truy cứu trách nhiệm của Thư viện và cơ quan lưu trữ trong trường hợp người dùng tin vi phạm Quyền tác giả thông qua việc sử dụng dịch vụ tự in ấn, sao chụp trong Thư viện hoặc cơ quan lưu trữ. Tuy nhiên, Thư viện và cơ quan lưu trữ phải niêm yết những cảnh báo về Quyền tác giả trên tất cả các thiết bị in ấn và sao chụp.

Trường hợp 5: Phần mềm của máy tính có thể được xem như một loại tài liệu thư viện và áp dụng các quy định mượn trả đối với sách trong thư viện hoạt động phi lợi nhuận và chỉ khi mục đích sử dụng là học tập và nghiên cứu. Cũng như đối với các thiết bị in ấn, Thư viện phải dán những niêm yết về Quyền tác giả và Quyền SHTT trên vỏ bìa phần mềm.

Ngay cả khi tác phẩm đó thuộc phạm vi sử dụng bình đẳng, mỗi người sử dụng nên tự nâng cao nhận thức tôn trọng quyền tác giả. Việc trích dẫn đầy đủ tên tác giả, tác phẩm chính là hành động thể hiện việc chống lại sự “đạo văn”.

Mặc dù, “đạo văn” là một phạm trù đạo đức, không phải phạm trù của Luật về Quyền tác giả. Quyền tác giả chỉ bảo vệ tác phẩm không bị viết lại một cách chính xác từng câu từng chữ, hoặc sao chép toàn bộ hình ảnh, băng hình, băng ghi âm, v.v. Quyền tác giả không chống lại việc diễn giải các ý trưởng từ một tác phẩm hoặc trích dẫn một phần tác phẩm. Như vậy, với vấn đề về việc “đạo văn”, tất cả đều phụ thuộc vào ý thức của con người.

3.3. Thư viện và một số đặc quyền của Quyền tác giả: Khóa luận: Quyền tác giả trong hoạt động Thông tin – Thư viện.

Như Chương 2 của Khóa Luận đã đề cập đến, nội dung của Quyền tác giả gồm hai phần là: quyền nhân thân và quyền tài sản. Hai quyền này có những đặc điểm quan trọng mà mọi hành vi đi ngược lại đều được coi là sự xâm phạm Quyền tác giả. Từ hai quyền này, ta có thể cụ thể thành một số đặc quyền chủ yếu của Quyền tác giả như sau:

• Quyền tái bản
• Quyền phóng tác
• Quyền phát hành
• Quyền trình diễn, trình chiếu hay biểu diễn tác phẩm nghệ thuật
• Quyền phát thanh băng ghi âm bằng phương tiện truyền thanh kỹ thuật số.

Cũng giống như tất cả các đối tượng chấp hành Quyền tác giả, Thư viện không thể xâm phạm những đặc quyền này trừ khi mục đích sử dụng tác quyền không rơi vào những quy định của các quyền nói trên. Để tránh những việc xâm phạm Quyền tác giả không đáng có xảy ra, Thư viện cần tìm hiểu rõ ràng về những đặc quyền này.

Quyền tái bản: là quyền quản lý tái bản tác phẩm của tác giả.

Khi nhắc đến vấn đề tái bản, chúng ta thường liên tưởng đến các nhà xuất bản vì đa phần họ chính là chủ sở hữu quyền tác giả. Các nhà xuất bản cùng với tác giả của tác phẩm sẽ chính là những người có đặc quyền tái bản đối với tác phẩm. Nhưng hiểu theo một khía cạnh hẹp và đơn giản hơn, tái bản một tác phẩm cũng có nghĩa là hành động sao chép, nhân bản đối với một tác phẩm nào đó. Đây chính là vấn đề liên quan mật thiết đến công tác phục vụ người dùng tin của Thư viện.

Thư viện thường xuyên nhận được những yêu cầu của người dùng tin đề nghị được cung cấp bản sao của tài liệu dưới dạng photocopy một số trang của tác phẩm viết tay, một chương của cuốn sách, từng phần của bản đồ, bản vẽ, đồ hình, v.v. hoặc ở dạng điện tử (scan) và chuyển đến người dùng tin qua thư điện tử, hay sao lưu trong đĩa mềm hoặc đĩa CD-ROM, hoặc dạng bản in giấy. Vì vậy, trước khi phục vụ người dùng tin, Thư viện phải xem xét tài liệu thuộc phạm vi sử dụng công cộng, phạm vi sử dụng bình đẳng hay thuộc sự bảo hộ của Quyền tác giả. Từ đó, Thư viện sẽ đưa ra những quyết định phù hợp với pháp luật.

Quyền phóng tác: là một quyền lợi “phóng khoáng” nhất dành cho người sử dụng.

Theo quy định của Quyền tác giả, tác giả hoặc chủ sở hữu quyền tác giả có quyền quản lý (hoặc từ chối) các tài liệu tóm tắt, chú giải, phiên bản các tác phẩm nghệ thuật, sách rút gọn, chuyển thể kịch bản, tác phẩm được biên tập lại, phóng tác, truyện hay tiểu thuyết viết lại dựa trên một tác phẩm điện ảnh, các bản nhạc soạn lại dựa trên các đoạn nhạc của một hay một vài tác phẩm khác và các bản dịch.

Một kịch bản phóng tác từ một tác phẩm thuộc bộ sưu tập của Thư viện trường học, kịch bản này sau đó được sử dụng để dựng thành một vở kịch trình chiếu trước công chúng thì nhiệm vụ của cán bộ thư viện trước tiên là phải xin phép tác giả hoặc chủ sở hữu quyền tác giả trước khi cung cấp tài liệu cho người dùng tin. Chỉ khi tác phẩm thuộc phạm vi sử dụng công cộng hay phạm vi sử dụng bình đẳng thì cán bộ thư viện không cần phải thực hiện thủ tục xin phép.

Quyền phát hành: là một trong những điều luật đặc biệt cho phép sự phân phối hay phát hành nhiều bản của một tác phẩm cho công chúng theo các phương thức sau: Khóa luận: Quyền tác giả trong hoạt động Thông tin – Thư viện.

• Phát hành trên thị trường (có thu phí)
• Chuyển nhượng quyền sở hữu tác phẩm
• Cho thuê phát hành theo mức phí quy định, hoặc cho thuê theo hợp đồng thỏa thuận thời hạn và mức phí.
• Cho mượn quyền phát hành.

Điều luật này cũng quy định “công chúng” bao gồm: một gia đình, một nhóm người có mối quan hệ hay quen biết lẫn nhau, một nhóm bao gồm nhiều người.

Phương thức thứ tư của quyền phát hành là cho mượn quyền phát hành cùng với quy định thứ ba về “công chúng” là một nhóm bao gồm nhiều người đã cho thấy đây là điều luật quan trọng nhất, có liên quan trực tiếp đến thư viện. Tuy nhiên, điều này không có nghĩa là thư viện có thể sao chụp hay in ấn một tác phẩm nằm trong phạm vi bảo hộ của Quyền tác giả thành nhiều bản để bổ sung vào bộ sưu tập của mình. Bởi vì, khi bất kỳ một tài liệu thư viện dưới dạng bản in hoặc bản điện tử đưa ra phục vụ người dùng tin đều được xem như sự phát hành của một tác phẩm được bảo hộ.

Quyền trình diễn, trình chiếu hay biểu diễn:

Thư viện có quyền sở hữu tác phẩm điện ảnh, kịch nghệ hay âm nhạc; nhưng thư viện không được phép trình diễn, trình chiếu, biểu diễn các tác phẩm này trước công chúng.

Không giống như những quyền nêu trên, đối tượng áp dụng quyền trình diễn, trình chiếu hay biểu diễn bao gồm các tác phẩm văn học, âm nhạc, kịch nói, ba-lê, kịch câm, hoạt hình và những tác phẩm hình ảnh hoặc âm thanh khác. Quyền trình diễn, trình chiếu hay biểu diễn không áp dụng cho các đối tượng như tranh ảnh, đồ họa, điêu khắc hoặc băng ghi âm không thuộc dạng kỹ thuật số.

Phạm vi áp dụng quyền trình diễn, trình chiếu hay biểu diễn là một địa điểm dành cho công chúng và cũng bao gồm phạm vi phục vụ của thư viện. Như vậy, một nhóm người có quan hệ hay quen biết lẫn nhau (giảng viên và sinh viên một lớp), một sinh viên đang nghiên cứu đề tài hoặc một nhóm gồm thành viên của một gia đình đều có thể cùng xem một video của thư viện.

Tuy nhiên, nếu một tác phẩm là đối tượng áp dụng của quyền trình diễn, trình chiếu hay biểu diễn được chuyển tải đến một địa điểm dành cho công chúng nhưng bằng nhiều phương tiện hay hình thức truyền thông khác nhau trong cùng một thời điểm thì thư viện đã vi phạm luật về Quyền tác giả. Khóa luận: Quyền tác giả trong hoạt động Thông tin – Thư viện.

Băng đĩa hình thuộc bộ sưu tập của Thư viện có thể cho giáo viên mượn và sử dụng trong các giờ lên lớp, nhưng Thư viện không thể tổ chức chiếu băng đĩa hình này cho người dùng tin và xem như đây là một phần của dịch vụ thư viện. Mặc dù vậy, để phục vụ việc giảng dạy, giảng viên và sinh viên của cùng một lớp học có thể sử dụng phòng chiếu (nếu có) của Thư viện để cùng xem băng đĩa hình này. Phòng họp, phòng học nhóm của Thư viện không được trang bị các thiết bị chuyên dùng để xem, nghe băng đĩa ghi hình, ghi tiếng không thể xem là một phòng chiếu.

• Quyền phát thanh băng ghi âm qua phương tiện truyền thanh kỹ thuật số

Quyền cho phép phát thanh trước công chúng những băng ghi âm bao gồm bản tập hợp nhiều tác phẩm âm nhạc, băng ghi âm bài nói chuyện và những âm thanh khác thông qua các phương tiện truyền thanh kỹ thuật số. Các băng ghi âm này không bao gồm các âm thanh của các phim hoạt hình hay từ các tác phẩm âm thanh hình ảnh khác. Các băng ghi âm này có thể được lưu trữ dưới dạng đĩa từ hoặc băng từ.

3.4. Trang Web Thư viện và các nguồn thông tin số:

Hiện nay, sử dụng thông tin trên Internet khi thiết kế trang Web, Thư viện thường gặp phải một số vấn đề về Quyền tác giả khi công bố thông tin, tạo kết nối đến các trang web, đăng lại hình ảnh của những trang web khác, v.v. Do đó, khi thiết kế trang web thư viện, chúng ta nên:

• Đọc kỹ phần đề cập đến những quy định về Quyền tác giả của trang web liên kết.
• Sử dụng tên của trang web liên kết thay vì dùng logo hay thiết kế đặc trưng.
• Không tạo kết nối trực tiếp đến các trang web thương mại khi chưa xin phép cơ quan chủ quản của trang web này. Kết nối trực tiếp là khi tạo liên kết đến trang web mang nội dung mà Thư viện hay người dùng tin của Thư viện quan tâm mà bỏ qua trang chủ. Như vậy là đã bỏ qua trang đề cập đến bản quyền hay trang quảng cáo của đơn vị chủ quản.
• Khi bố cục lại hình ảnh, Thư viện không được sao chép hay làm thay đổi hình ảnh gốc.
• Niêm yết mục đích sử dụng các liên kết tại trang web thư viện nhằm cung cấp thông tin đến người dùng tin.

Nguồn thông tin khổng lồ của World Wide Web cùng với sự phát triển của công nghệ thông tin dường như “khuyến khích” người dùng sao chép và tái sử dụng bài viết, hình ảnh, đoạn nhạc, đoạn phim, v.v. Khi một tài liệu đang tải trên Internet, ngay lập tức tài liệu này có thể bị sao chép tại hàng ngàn hoặc triệu máy tính trên khắp thế giới.

Đôi khi, một số tài liệu trên mạng không có niêm yết khuyến cáo về Quyền tác giả. Vì vậy, người dùng đã thản nhiên vi phạm Quyền tác giả. Tuy nhiên, ngay cả khi tài liệu đó cho phép sao chép và lưu trữ thì cũng không có nghĩa là tài liệu này đương nhiên thuộc phạm vi sử dụng bình đẳng và cho phép người dùng tái bản hoặc phát hành.

Phạm vi sử dụng công công và phạm vi sử dụng bình đẳng tỏ ra rất rộng rãi đối với các tài liệu dạng điện tử (sách, báo, tạp chí, bài luận, bảng biểu, đoạn nhạc, phim, đoạn băng nghe-nhìn truyền thanh-truyền hình, hình ảnh hay hình vẽ từ sách điện tử hay báo – tạp chí, v.v.) trong các CSDL, đĩa, CD-ROM, hoặc đăng tải tại bản tin điện tử, các trang web trên Internet, v.v. Tuy nhiên, người dùng tin sử dụng tài liệu của Thư viện (bao gồm cả nhân viên Thư viện trong quá trình làm việc) nên tránh:

• Sao chép, in quá 1 chương của một quyển sách (dạng in hoặc dạng điện tử); nhiều hơn 2.500 từ, hoặc 10% chính văn của tác phẩm văn xuôi, hơn 10% hay 3 phút của một tài liệu nghe-nhìn và quá 30 giây của một tác phẩm âm nhạc; hơn 5 hình ảnh của một tác giả hoặc nhiều hơn 10% hay 15 hình ảnh của một bộ sưu tập.
• Sao chép, in toàn bộ một tài liệu.
• Sao chép, in nhiều bản từ nhiều tài liệu.
• Sử dụng các bản này trong nhiều hoạt động liên tiếp.
• Liên tục sử dụng các bản sao chép cho nhiều môn học khác nhau tại cùng một trường hay khoa hoặc tại các trường, khoa khác. Khóa luận: Quyền tác giả trong hoạt động Thông tin – Thư viện.

Thư viện cần tìm hiểu rõ ràng trước khi sử dụng nguồn tài nguyên số nào đó. Bên cạnh việc sử dụng đúng luật, việc niêm yết khuyến cáo về Quyền tác giả cho người dùng tin cũng là một trong những hành động không thể bỏ qua.

CÓ THỂ BẠN QUAN TÂM ĐẾN DỊCH VỤ: 

===>>> Khóa luận: Đánh giá việc thực thi Quyền tác giả hiện nay