Chia sẻ chuyên mục Đề tài Luận văn: Thực trạng hoạt động Trợ giúp pháp lý ở Việt Nam hay nhất năm 2026 cho các bạn học viên ngành đang làm luận văn tham khảo nhé. Với những bạn chuẩn bị làm bài luận văn tốt nghiệp thì rất khó để có thể tìm hiểu được một đề tài hay, đặc biệt là các bạn học viên đang chuẩn bị bước vào thời gian lựa chọn đề tài làm luận văn thạc sĩ thì với đề tài Luận văn: Thực trạng tổ chức và hoạt động Trợ giúp pháp lý ở Việt Nam dưới đây chắc hẳn sẽ cho các bạn cái nhìn tổng quát hơn về đề tài này.
2.1. Khái quát tổ chức và hoạt động Trợ giúp pháp lý ở Việt Nam giai đoạn trước khi ban hành Luật Trợ giúp pháp lý
Từ năm 1945 đến nay, tổ chức và hoạt động Trợ giúp pháp lý của nước ta đã trải qua các bước phát triển khác nhau phù hợp với điều kiện kinh tế – xã hội và đáp ứng các yêu cầu từ thực tiễn đặt ra trong từng giai đoạn lịch sử của đất nước.
2.1.1. Khái quát về tổ chức và hoạt động Trợ giúp pháp lý ở Việt Nam giai đoạn trước năm 1997
Hoạt động Trợ giúp pháp lý hiểu theo nghĩa rộng đã có ở Việt Nam từ khi thành lập nước Việt Nam Dân chủ Cộng hoà năm 1945 đến nay. Trong cơ chế đó, khái niệm Trợ giúp pháp lý hoàn toàn đồng nhất với khái niệm “bao cấp pháp lý” gắn với những quy định về quyền bào chữa và bảo đảm quyền bào chữa của bị can, bị cáo. Các hoạt động mang tính chất Trợ giúp pháp lý xuất phát từ bản chất chế độ xã hội chủ nghĩa, Nhà nước của dân, do dân và vì dân theo tư tưởng của Hồ Chí Minh nhằm bảo vệ quyền công dân, quyền con người, đặc biệt cho nhóm người yếu thế trong xã hội. Đặc điểm của hoạt động trợ giúp này là ở chỗ tất cả mọi chí phí cho hoạt động tư vấn, xét xử (kể cả hình sự, dân sự…) đều do ngân sách Nhà nước chi trả, các đương sự hầu như không phải bỏ ra một khoản chi đáng kể nào. Bên cạnh đó, các tổ chức chính trị xã hội, tổ chức xã hội – nghề nghiệp, thậm chí cả cơ quan, tổ chức Nhà nước theo chức năng, nhiệm vụ của mình cũng tổ chức các hoạt động tư vấn, đại diện cho đương sự, bảo vệ quyền lợi và lợi ích của đương sự là thành viên của tổ chức mình mà không thu phí. Trong giai đoạn trước năm 1987, có thể chia thành hai thời điểm như sau:
Trước khi Pháp lệnh tổ chức luật sư năm 1987 được ban hành thì hoạt động Trợ giúp pháp lý ở nước ta chưa được tổ chức thành một hệ thống tổ chức nghề nghiệp hoàn chỉnh và có đặc điểm sau:
Hoạt động giúp đỡ pháp lý cho nhân dân được điều chỉnh trong các văn bản pháp luật khác nhau, chưa có văn bản pháp luật nào chính thức ghi nhận hoạt động Trợ giúp pháp lý. Các văn bản pháp luật mang tính chất Trợ giúp pháp lý trong giai đoạn này có giá trị bắt buộc đối với mọi cơ quan, tổ chức và các cá nhân và được bảo đảm thực hiện bằng sự cưỡng chế của Nhà nước.
Chưa có hệ thống cơ quan Trợ giúp pháp lý chuyên trách thực hiện Trợ giúp pháp lý cho người nghèo và đối tượng chính sách, vì vậy hiệu quả hoạt động Trợ giúp pháp lý ở giai đoạn này chưa cao. Những hoạt động mang tính Trợ giúp pháp lý đã tồn tại và từng bước phát triển, thể hiện qua nhiều hình thức khác nhau như Văn phòng hoặc Trung tâm tư vấn pháp luật của các tổ chức chính trị – xã hội; Đoàn luật sư được tổ chức trong Toà án nhân dân hoặc là Đoàn bào chữa viên nhân dân do Uỷ ban pháp chế (sau này là Bộ Tư pháp) quản lý. Luận văn: Thực trạng hoạt động Trợ giúp pháp lý ở Việt Nam.
Hoạt động giúp đỡ pháp lý của Luật sư, bào chữa viên nhân dân trong thời kỳ này mang tính chất bao cấp của Nhà nước mà không phải là hoạt động nghề nghiệp. Các hoạt động mang tính Trợ giúp pháp lý do các luật sư, bào chữa viên thực hiện chủ yếu là bào chữa cho bị cáo trong các vụ án hình sự theo chỉ định của Toà án, còn trong các lĩnh vực như hành chính, lao động, việc làm và một số lĩnh vực pháp luật khác ít được đề cập đến.
Ngày 18/12/1987, Pháp lệnh tổ chức luật sư ra đời, tạo cơ sở cho việc hình thành và phát triển đội ngũ luật sư Việt Nam. Theo Pháp lệnh, luật sư thực hiện tư vấn pháp luật và các dịch vụ pháp lý khác có giảm phí hoặc miễn thù lao cho một số công dân và tổ chức trong một số trường hợp cụ thể. Sự ra đời của Pháp lệnh và các văn bản hướng dẫn đã tạo lập cơ sở pháp lý cho sự hình thành và phát triển của dịch vụ pháp lý miễn phí ở Việt Nam. Theo đó, hoạt động luật sư, tư vấn pháp luật được coi là một hoạt động nghề nghiệp và Đoàn luật sư ở các tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương là tổ chức nghề nghiệp của các luật sư. Bên cạnh hoạt động bào chữa, tư vấn pháp luật và các dịch vụ pháp lý khác có trả phí cho công dân và tổ chức thì Quy chế Đoàn luật sư cũng quy định những trường hợp được miễn phí trả thù lao và những trường hợp được xét miễn hoặc giảm thù lao cho những công dân có hoàn cảnh kinh tế khó khăn hoặc các trường hợp đặc biệt khác khi có đơn đề nghị của đương sự.
Như vậy, trong giai đoạn trước Pháp lệnh Tổ chức luật sư 1987, các Đoàn bào chữa viên thực hiện các công việc bào chữa cho đương sự mà không thu thù lao; sau khi Pháp lệnh Tổ chức luật sư được ban hành, theo Quy chế Đoàn luật sư thì một số trường hợp khi đương sự nhờ luật sư giúp đỡ pháp lý được miễn hoặc giảm thù lao. Hoạt động Trợ giúp pháp lý trong thời kỳ này của các cơ quan Nhà nước chỉ mang tính chất như một hoạt động công vụ và hoạt động Trợ giúp pháp lý của Hội luật gia, các Đoàn luật sư chưa phải là hoạt động Trợ giúp pháp lý chính thức của các luật sư, chưa có cơ chế bảo đảm trong quy định của pháp luật và chưa có sự hỗ trợ từ phía Nhà nước, do đó mang tính chất phục vụ nhiệm vụ chính trị – xã hội hoặc mang tính tự nguyện, từ thiện và nhân đạo. Ngay cả khi các trường hợp miễn, giảm thù lao luật sư do các Đoàn luật sư tỉnh, thành phố thực hiện theo Quy chế Đoàn luật sư thì các công việc Trợ giúp pháp lý miễn phí đó vẫn còn rất hạn chế, vẫn chưa thực sự được tiến hành một cách thống nhất, có tổ chức, hệ thống, đồng thời chưa được pháp luật quy định như một nghĩa vụ, trách nhiệm của luật sư hành nghề đối với cộng đồng, do đó kết quả các loại vụ việc được giúp đỡ pháp lý miễn phí còn ít. Việc giúp đỡ miễn phí cho người nghèo cũng chưa trở thành trách nhiệm của Nhà nước, tùy thuộc vào sự quan tâm của từng Đoàn Luật sư, diện các đối tượng được giúp đỡ pháp lý còn hẹp. Người nghèo và các đối tượng chính sách, đồng bào dân tộc thiểu số cư trú vùng sâu vùng xa không có điều kiện để đến với các loại hình nêu trên, vì vậy, không ít trường hợp quyền lợi của các đối tượng đó không được bảo vệ. Luận văn: Thực trạng hoạt động Trợ giúp pháp lý ở Việt Nam.
Ngày 18/5/1995, tại phiên họp Ban Bí thư Trung ương Đảng, nguyên Tổng Bí thư Đỗ Mười khẳng định: “Chúng ta cần chú ý đến các biện pháp để tăng cường hoạt động pháp lý mang tính kinh doanh, dịch vụ phục vụ đầu tư nhưng cũng cần chú trọng công tác tư vấn, hướng dẫn pháp luật cho nhân dân, mà đặc biệt là người nghèo, đồng bào dân tộc ít người. Công tác này chưa được quan tâm đúng mức. Đây là một vấn đề cần được nghiên cứu và làm ngay trong thời gian tới” [50]. Ban Bí thư Trung ương Đảng đề nghị Ban cán sự Đảng Chính phủ, Ban cán sự Đảng Bộ Tư pháp: “xác định phạm vi thích hợp hoạt động tư vấn pháp luật của tổ chức nhà nước, tổ chức xã hội và cá nhân, trước hết chú trọng tổ chức tư vấn pháp luật của nhà nước…; cần nghiên cứu lập hệ thống dịch vụ tư vấn pháp luật không lấy tiền để hướng dẫn nhân dân sống và làm việc theo pháp luật” [49]. Trong thư ngày 20/12/1995 gửi cán bộ, nhân viên ngành Tư pháp nhân dịp kỷ niệm 50 năm thành lập ngành, nguyên Tổng Bí thư Đỗ Mười một lần nữa nhấn mạnh: “Nhà nước phải nghiên cứu sớm thành lập một hệ thống các tổ chức tư vấn pháp luật không mất tiền dành cho người nghèo, các gia đình thuộc diện chính sách và đồng bào dân tộc thiểu số” [50]. Những chỉ đạo này đã định hướng để đổi mới tư duy về công tác cung ứng dịch vụ pháp lý, đặt mốc cho quá trình chuyển biến sâu sắc và toàn diện trong nhận thức tạo tiền đề về mặt chính trị – pháp lý cho sự ra đời và phát triển của công tác Trợ giúp pháp lý.
2.1.2 Khái quát tổ chức và hoạt động Trợ giúp pháp lý ở Việt Nam giai đoạn từ năm 1997 đến năm 2006 Luận văn: Thực trạng hoạt động Trợ giúp pháp lý ở Việt Nam.
Trên cơ sở chỉ đạo của Ban Bí thư Trung ương Đảng, Bộ Tư pháp đã chủ động nghiên cứu, tham mưu giúp Chính phủ triển khai thí điểm thành lập 02 Trung tâm Trợ giúp pháp lý của Nhà nước tại 02 tỉnh (Tỉnh Cần Thơ thành lập ngày 13/7/1996; tỉnh Hà Tây thành lập ngày 28/01/1997). Nhân dân Cần Thơ và Hà Tây hoan nghênh chủ trương này của Đảng và Nhà nước, đón nhận Trợ giúp pháp lý như một chính sách xã hội rộng lớn. Bước đầu hoạt động Trợ giúp pháp lý tại 02 địa phương thí điểm này đã thu được một số kết quả đáng khích lệ (trên 700 vụ/2 địa phương), số vụ việc ngày càng tăng, nhiều đối tượng đã gửi thư cảm ơn. Lãnh đạo hai tỉnh đánh giá cao và coi đây là một trong những loại hình đưa chủ trương, chính sách của Đảng và pháp luật của Nhà nước đi vào cuộc sống hiệu quả. Kết quả thí điểm là tiền đề quan trọng cho sự ra đời của hệ thống Trợ giúp pháp lý ở Việt Nam. Tại kỳ họp lần thứ 3 Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa VIII ngày 18/6/1997, lần đầu tiên trong Nghị quyết của Ban Chấp hành Trung ương Đảng đã chỉ đạo định hướng triển khai công tác Trợ giúp pháp lý: “Tổ chức hình thức tư vấn pháp luật cho các cơ quan, tổ chức và nhân dân, tạo điều kiện cho người nghèo được hưởng dịch vụ tư vấn pháp luật miễn phí” [50]. Đây là cơ sở chính trị – pháp lý quan trọng, khẳng định quyết tâm chính trị của Đảng trong việc bảo đảm quyền được tiếp cận pháp luật của người nghèo, phù hợp với truyền thống, đạo lý của dân tộc Việt Nam, thể hiện bản chất tốt đẹp của chế độ ta trong việc thực hiện dân chủ, hướng về cơ sở, gần dân, sát dân, tạo thuận lợi cho dân trong tiếp cận pháp luật. Đồng thời, thực hiện nhất quán quan điểm quản lý xã hội bằng pháp luật, bảo đảm thực hiện đầy đủ quyền và nghĩa vụ công dân theo pháp luật và cũng phù hợp với xu thế phát triển của thế giới. Đặc biệt, trong điều kiện xu hướng phân hoá giàu nghèo, sự phát triển không đồng đều giữa các vùng và các tầng lớp dân cư, sự khác nhau về trình độ dân trí đang tạo nên sự chênh lệch về điều kiện tiếp cận pháp luật. Do đó, cùng với việc củng cố và hoàn thiện hoạt động luật sư theo hướng chuyên nghiệp hoá nhằm xây dựng một đội ngũ luật sư có kiến thức và kỹ năng hành nghề phù hợp với mức độ phát triển kinh tế – xã hội trong thời kỳ mới thì việc hình thành hệ thống tổ chức Trợ giúp pháp lý miễn phí cho người nghèo và đối tượng chính sách là một yêu cầu cần thiết và khách quan.
Từ những yêu cầu trên, ngày 06/9/1997 Thủ tướng Chính phủ đã ban hành Quyết định số 734/TTg thành lập hệ thống tổ chức Trợ giúp pháp lý cho người nghèo, đối tượng chính sách tạo cơ sở pháp lý cho sự ra đời hệ thống tổ chức Trợ giúp pháp lý của Nhà nước. Theo đó, ở Trung ương, Cục Trợ giúp pháp lý thuộc Bộ Tư pháp được thành lập; ở địa phương các Trung tâm Trợ giúp pháp lý của Nhà nước trực thuộc Sở Tư pháp được thành lập tại các tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương. Như vậy, từ chủ trương ban đầu của Đảng về việc nghiên cứu tư vấn pháp luật miễn phí cho người nghèo khi tổ chức triển khai thực hiện đã được mở rộng thành Trợ giúp pháp lý (bao gồm cả tư vấn pháp luật, đại diện, bào chữa bảo vệ quyền lợi hợp pháp cho đương sự trong tố tụng, đại diện ngoài tố tụng miễn phí) cho cả người nghèo và đối tượng chính sách.
Nhằm tăng cường hoạt động phối hợp giữa các ngành, các cấp trong hoạt động Trợ giúp pháp lý, đẩy mạnh và nâng cao hiệu quả hoạt động, đưa hoạt động Trợ giúp pháp lý về cơ sở, tạo điều kiện thuận lợi cho nhân dân, ngày 01/3/2000 Thủ tướng Chính phủ đã ban hành Chỉ thị số 05/2000/CT-TTg về việc tăng cường công tác Trợ giúp pháp lý. Để thực hiện Quyết định này, Bộ Tư pháp đã chủ trì và phối hợp với các Bộ, ngành ban hành 16 văn bản hướng dẫn thi hành. Ở địa phương, Ủy ban nhân dân cấp tỉnh đã ban hành các văn bản triển khai thi hành. Theo đó, tổ chức Trợ giúp pháp lý thuộc Sở Tư pháp được quy định tên gọi chính thức là Trung tâm Trợ giúp pháp lý của Nhà nước kèm theo tên tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương và đối tượng Trợ giúp pháp lý là người nghèo, đối tượng chính sách và các đối tượng khác.
Tính đến hết năm 2005, qua gần 08 năm thực hiện Quyết định số 734/TTg của Thủ tướng Chính phủ và các văn bản hướng dẫn thi hành, cùng với việc củng cố, kiện toàn các Trung tâm Trợ giúp pháp lý thuộc Sở Tư pháp các tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương, thực hiện chủ trương hướng công tác Trợ giúp pháp lý về cơ sở tạo điều kiện thuận lợi cho nhân dân tiếp cận với hoạt động Trợ giúp pháp lý, hệ thống tổ chức Trợ giúp pháp lý đã được mở rộng, phát triển đến tận cấp huyện và cấp xã, đặc biệt là tại các vùng sâu, vùng xa. Cùng với việc mở rộng hệ thống Trợ giúp pháp lý trong cả nước, đội ngũ cán bộ, chuyên viên và Cộng tác viên Trợ giúp pháp lý từng bước được kiện toàn về số lượng và chất lượng. Kết quả sau 08 năm triển khai thực hiện công tác Trợ giúp pháp lý như sau: Luận văn: Thực trạng hoạt động Trợ giúp pháp lý ở Việt Nam.
- Về tổ chức Trợ giúp pháp lý
Ở Trung ương: Bộ máy tổ chức của Cục Trợ giúp pháp lý đã cơ bản được kiện toàn với 18 biên chế và 09 đầu mối đơn vị trực thuộc (Phòng Hành chính – Tổng hợp, Phòng Quản lý và Bồi dưỡng nghiệp vụ, Phòng Kế toán, Trung tâm Trợ giúp pháp lý thuộc Cục, Văn phòng Trợ giúp pháp lý cho phụ nữ, Quỹ Trợ giúp pháp lý, Đặc san Trợ giúp pháp lý, Chi nhánh tại thành phố Hồ Chí Minh quản lý công tác Trợ giúp pháp lý các tỉnh phía Nam, Chi nhánh tại tỉnh Hoà Bình để Trợ giúp pháp lý cho đồng bào dân tộc thiểu số các tỉnh phía Bắc). Cùng với việc chỉ đạo, hướng dẫn các địa phương xây dựng tổ chức Trợ giúp pháp lý, Cục Trợ giúp pháp lý tiếp tục chỉ đạo, hướng dẫn 07 Trung tâm điểm (với sự hỗ trợ về kỹ thuật và tài chính của tổ chức Novib – Hà Lan) trong việc kiện toàn tổ chức, mở rộng đội ngũ Cộng tác viên, chủ động tập trung thực hiện việc giải quyết các vụ việc nhằm nâng cao hiệu quả hoạt động Trợ giúp pháp lý, san sẻ kinh nghiệm hoạt động với các Trung tâm khác; hướng dẫn, kiểm tra việc sử dụng nguồn tài trợ theo đúng quy định chung của Nhà nước.
Ở địa phương: Tính đến năm 2003, trong toàn quốc, 61 Trung tâm Trợ giúp pháp lý/61 tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương được thành lập, với tổng biên chế hơn 400 người, trung bình mỗi Trung tâm có từ 5 – 6 biên chế. Với phương châm hướng về cơ sở, lấy hoạt động Trợ giúp pháp lý tại cơ sở làm trọng tâm, các Trung tâm đã chủ động tìm ra các phương thức Trợ giúp pháp lý tại cơ sở cho phù hợp. Đồng thời, nhằm đáp ứng yêu cầu Trợ giúp pháp lý đa dạng của người dân và thực hiện xã hội hoá hoạt động Trợ giúp pháp lý, các tổ chức Trợ giúp pháp lý quan tâm xây dựng đội ngũ Cộng tác viên Trợ giúp pháp lý. Đó là những người làm công tác pháp luật đang làm việc trong các cơ quan pháp luật hoặc đã nghỉ hưu; các luật sư hoặc các chuyên gia chuyên ngành có trình độ chuyên môn, nghiệp vụ; có kinh nghiệm, kỹ năng hành nghề; tự nguyện tham gia làm Cộng tác viên Trợ giúp pháp lý cho người nghèo và đối tượng chính sách. Tính đến năm 2003 trên toàn quốc có 500 Chi nhánh – Tổ Cộng tác viên ở cấp huyện và cấp xã và đội ngũ Cộng tác viên đông đảo với 4.194 người.
Về hoạt động Trợ giúp pháp lý: Từ khi thành lập đến năm 2005, Cục Trợ giúp pháp lý và các Trung tâm thực hiện được 806.870 vụ việc cho 805.998 đối tượng, trong đó 17.015 vụ đại diện, 27.997 vụ bào chữa, 734.450 vụ tư vấn, 10.188 vụ kiến nghị, 17.120 vụ hòa giải. Trong số 805.998 đối tượng được Trợ giúp pháp lý có 406.141 người nghèo, 118.639 đối tượng chính sách, 109.308 dân tộc thiểu số, 41.110 trẻ em, còn lại là các đối tượng khác. Trong số này có một số đối tượng đặc thù trong khuôn khổ các dự án hợp tác quốc tế như nạn nhân bạo lực gia đình, nạn nhân của tội buôn bán phụ nữ, người chưa thành niên… Đa số các vụ việc tập trung trong các lĩnh vực pháp luật về đất đai, dân sự, hôn nhân – gia đình, hành chính, khiếu nại, tố cáo, hình sự, chế độ chính sách, lao động… Cụ thể, pháp luật dân sự 181.153 vụ, đất đai – nhà ở 294.601 vụ; hành chính 100.921 vụ, hôn nhân – gia đình 92.722 vụ, hình sự 52.050 vụ, lao động – việc làm 21.743 vụ và lĩnh vực pháp luật khác 63678 vụ. Ngoài ra, Cục đã in ấn hàng trăm nghìn tờ gấp, tờ rơi có nội dung cụ thể, đơn giản, dễ hiểu về các lĩnh vực pháp luật khác nhau để phát miễn phí cho người dân. Nhiều địa phương đã tổ chức được các chuyên trang, chuyên mục Trợ giúp pháp lý trên các báo, đài tiếng nói, đài truyền hình, loa phóng thanh… để đưa Trợ giúp pháp lý đến với nhiều người dân hơn. Để triển khai công tác Trợ giúp pháp lý trong thực tiễn đời sống của người dân các tổ chức Trợ giúp pháp lý đã chủ động bám dân, bám cơ sở thông qua Trợ giúp pháp lý lưu động, sinh hoạt Câu lạc bộ Trợ giúp pháp lý, Tổ Trợ giúp pháp lý, Điểm Trợ giúp pháp lý… để tìm đến người dân có nhu cầu Trợ giúp pháp lý với 9.140 đợt tại 16.460 xã, thực hiện được 553.256 vụ việc.
Có thể nói, qua gần 08 năm triển khai hoạt động, hệ thống Trợ giúp pháp lý trong cả nước đã từng bước trưởng thành và ngày càng khẳng định vị trí, vai trò trong đời sống xã hội. Ngoài việc củng cố, kiện toàn các Trung tâm Trợ giúp pháp lý thuộc Sở Tư pháp các tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương, mặc dù chưa có văn bản pháp quy quy định cụ thể nhưng với sự chỉ đạo, hướng dẫn cụ thể của Cục Trợ giúp pháp lý, Bộ Tư pháp và sự chủ động của các địa phương mạng lưới Trợ giúp pháp lý đã vươn tới tận các bản làng, thôn, xóm, đặc biệt là tại các vùng cao, vùng sâu, vùng xa bằng nhiều hình thức. Cùng với việc mở rộng hệ thống Trợ giúp pháp lý trong cả nước thì đội ngũ cán bộ, chuyên viên, Cộng tác viên Trợ giúp pháp lý được quan tâm kiện toàn cả về số lượng và chất lượng. Luận văn: Thực trạng hoạt động Trợ giúp pháp lý ở Việt Nam.
Đánh giá chung về công tác Trợ giúp pháp lý giai đoạn này: Có thể nói, công tác Trợ giúp pháp lý trong khoảng thời gian từ năm 1997 – năm 2005 đã góp phần quan trọng trong việc giải tỏa các vướng mắc pháp luật trong nhân dân, nâng cao tri thức hiểu biết pháp luật, góp phần vào việc bảo vệ các quyền và lợi ích hợp pháp của người dân, giải tỏa các xung đột giữa chính quyền với dân, giữa người dân với nhau, hạn chế phần nào tình trạng khiếu kiện vượt cấp, tăng cường thực hiện quy chế dân chủ ở cơ sở, giúp người dân sống và làm việc theo pháp luật, góp phần giữ gìn ổn định chính trị, trật tự, an toàn xã hội. Để đạt được kết quả bước đầu như trên, vai trò nòng cốt của Nhà nước và kết quả của huy động tham gia, đóng góp của các cơ quan, tổ chức, cá nhân trong nước; sự hỗ trợ của nước ngoài đã tạo ra sức mạnh tổng hợp khắc phục khó khăn, bỡ ngỡ của công tác Trợ giúp pháp lý những bước đi ban đầu, không ngừng phát triển đi lên.
Tuy nhiên, trước sự phát triển kinh tế – xã hội ngày càng cao của đất nước thì tổ chức và hoạt động về Trợ giúp pháp lý đã bộc lộ một số vấn đề bất cập, tồn tại như sau: Các văn bản về công tác Trợ giúp pháp lý mới ở mức quyết định của Thủ tướng Chính phủ nên còn thiếu cơ chế pháp lý có hiệu lực cao bảo đảm cho hoạt động Trợ giúp pháp lý. Các văn bản pháp luật về Trợ giúp pháp lý chưa điều chỉnh toàn diện các mối quan hệ phát sinh trong hoạt động Trợ giúp pháp lý như hoạt động Trợ giúp pháp lý của các tổ chức chính trị – xã hội, các tổ chức xã hội – nghề nghiệp chưa được điều chỉnh chi tiết, chủ yếu là việc làm tự phát, mang tính nhân đạo, từ thiện; diện người được Trợ giúp pháp lý còn hạn chế, chưa có cơ chế tạo điều kiện thuận lợi cho đối tượng tiếp cận với tổ chức Trợ giúp pháp lý, hoạt động đại diện, bào chữa cho các đối tượng tại các cơ quan tiến hành tố tụng còn nhiều vấn đề cần được tiếp tục điều chỉnh; tổ chức Trợ giúp pháp lý ở cấp huyện và cấp xã chưa được quy định cụ thể, vì vậy không có cơ sở pháp lý thống nhất nên việc thành lập các tổ chức Trợ giúp pháp lý ở cấp cơ sở chưa được tiến hành một cách đồng bộ, phụ thuộc nhiều vào tính chủ động của từng địa phương. Mặt khác, đối với vấn đề quản lý nhà nước chưa có sự thống nhất, đồng bộ trong việc phối hợp giữa Trung ương và địa phương trong việc củng cố, kiện toàn tổ chức và nâng cao hiệu quả hoạt động Trợ giúp pháp lý, đặc biệt trong việc bảo đảm biên chế, cơ sở vật chất, trang thiết bị làm việc và kinh phí hoạt động cho các tổ chức Trợ giúp pháp lý, làm hạn chế kết quả hoạt động của tổ chức Trợ giúp pháp lý. Hơn nữa, trước yêu cầu của tình hình mới, tổ chức, hoạt động Trợ giúp pháp lý chưa đáp ứng được, số lượng vụ việc thực hiện được còn ít mới chỉ đáp ứng được một tỷ lệ rất nhỏ nhu cầu của người dân trong xã hội.
2.2. Tổ chức và hoạt động Trợ giúp pháp lý ở Việt Nam từ khi ban hành Luật TGPL năm 2006 cho đến nay Luận văn: Thực trạng hoạt động Trợ giúp pháp lý ở Việt Nam.
Để khẳng định ý nghĩa của những kết quả đạt được và tạo cơ sở pháp lý bền vững nhằm thúc đẩy sự phát triển của hoạt động Trợ giúp pháp lý, ngày 29/6/2006, Quốc hội khóa XI tại kỳ họp thứ 9 đã thông qua Luật Trợ giúp pháp lý. Theo đó đã Luật hóa những quy định về tổ chức và hoạt động Trợ giúp pháp lý như khái niệm, nguyên tắc hoạt động, tổ chức bộ máy, người thực hiện Trợ giúp pháp lý, người được Trợ giúp pháp lý, phạm vi, hình thức… Có thể nói, sự ra đời của Luật Trợ giúp pháp lý đã thể hiện nhất quán quan điểm và chính sách của Đảng và Nhà nước trong việc giúp đỡ pháp luật, hỗ trợ về mặt pháp lý để bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp cho nhân dân, đặc biệt là người nghèo và đối tượng chính sách, đánh dấu bước chuyển về chất và đưa công tác Trợ giúp pháp lý lên một tầm cao mới phù hợp với yêu cầu phát triển của thực tiễn đất nước. Nó đã kịp thời thể chế hóa đầy đủ, đúng đắn đường lối và chính sách của Đảng về xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa, phát triển kinh tế đi đôi với bảo đảm công bằng xã hội, thực hiện cải cách hành chính, cải cách tư pháp, tiếp tục xây dựng và hoàn thiện hệ thống pháp luật, giúp đỡ pháp luật cho nhân dân theo tinh thần, nội dung nêu tại Nghị quyết Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ IX, lần thứ X và các Nghị quyết của Bộ Chính trị, trong đó có Nghị quyết số 48-NQ/TW ngày 24/5/2005 về Chiến lược xây dựng và hoàn thiện hệ thống pháp luật Việt Nam đến năm 2010, định hướng đến năm 2020; Nghị quyết số 49-NQ/TW ngày 02/6/2005 về Chiến lược cải cách tư pháp đến năm 2020. Đến nay, sau 08 năm triển khai thi hành tổ chức và hoạt động Trợ giúp pháp lý đã góp phần thiết thực trong việc bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp cho hàng trăm nghìn người có vướng mắc pháp luật. Qua đó, nâng cao nhận thức về vị trí, vai trò của pháp luật trong quản lý xã hội; vai trò của Trợ giúp pháp lý trong chính sách xoá đói giảm nghèo, đền ơn đáp nghĩa, chính sách dân tộc và quan điểm về bảo đảm quyền con người, quyền công dân trong điều kiện cải cách hành chính, cải cách tư pháp, xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa của Đảng và Nhà nước.
2.2.1. Thực trạng 08 năm triển khai Luật Trợ giúp pháp lý
- Công tác xây dựng, hoàn thiện thể chế, hướng dẫn và triển khai thực hiện Luật Trợ giúp pháp lý
Việc Quốc hội khoá XI kỳ họp thứ 9 thể chế hóa chính sách cung cấp dịch vụ pháp lý miễn phí cho người nghèo của Đảng bằng một văn bản quy phạm pháp luật có hiệu lực cao là Luật Trợ giúp pháp lý đã tạo ra sự đột phá lớn về mặt thể chế, nâng tầm từ 01 Quyết định của Thủ tướng Chính phủ lên thành Luật mà không cần qua bước Nghị định, Pháp lệnh. Điều đó khẳng định sự nhìn nhận, đánh giá cao của Quốc hội đối với những thành tựu công tác Trợ giúp pháp lý đã đạt được. Để triển khai Luật Trợ giúp pháp lý kịp thời, ngày 13/10/2006, Thủ tướng Chính phủ đã ban hành Chỉ thị số 35/2006/CT-TTg về việc triển khai thi hành Luật Trợ giúp pháp lý. Đến nay, đã có trên 40 văn bản pháp luật hướng dẫn thi hành Luật được ban hành, trong đó có 03 Nghị định, 01 Chỉ thị và 05 Quyết định của Thủ tướng Chính phủ, 08 Thông tư liên tịch, 12 Thông tư và các Quyết định của Bộ trưởng Bộ Tư pháp được ban hành để hướng dẫn thi hành Luật Trợ giúp pháp lý. Ở địa phương, nhiều cấp uỷ Đảng đã ban hành Nghị quyết, Thông báo về định hướng lãnh đạo của Đảng đối với công tác Trợ giúp pháp lý. Các Uỷ ban nhân dân tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương đã ban hành Chỉ thị để tăng cường công tác Trợ giúp pháp lý; Kế hoạch triển khai thực hiện Luật Trợ giúp pháp lý; Đề án kiện toàn tổ chức bộ máy của Trung tâm… Luận văn: Thực trạng hoạt động Trợ giúp pháp lý ở Việt Nam.
Như vậy, từ khi Luật ra đời chúng ta đã có một hệ thống các văn bản hướng dẫn điều chỉnh tương đối toàn diện các vấn đề về Trợ giúp pháp lý (người được Trợ giúp pháp lý, tổ chức và người thực hiện Trợ giúp pháp lý; phạm vi, hình thức, phương thức hoạt động Trợ giúp pháp lý; kinh phí và cơ chế bảo đảm, huy động nguồn lực cho hoạt động Trợ giúp pháp lý và quản lý nhà nước…). Có thể khẳng định, Luật Trợ giúp pháp lý và các văn bản hướng dẫn đã bảo đảm để Luật kịp thời đi vào cuộc sống theo Chỉ thị của Thủ tướng Chính phủ, tạo cơ sở pháp lý cho việc xây dựng, củng cố và phát triển Trợ giúp pháp lý ở Việt Nam. Hệ thống văn bản pháp luật đó đã phát huy hiệu lực trong việc bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp cho người được Trợ giúp pháp lý trên thực tế, đồng thời tạo ra khuôn khổ pháp lý cho việc xây dựng và hoàn thiện tổ chức và hoạt động Trợ giúp pháp lý.
- Công tác kiện toàn tổ chức bộ máy
Công tác kiện toàn tổ chức bộ máy là một trong những khâu then chốt quan trọng trong việc triển khai thực hiện Luật Trợ giúp pháp lý nhằm bảo đảm đủ nguồn lực để đáp ứng nhu cầu Trợ giúp pháp lý ngày càng đa dạng, phong phú. Công tác kiện toàn tổ chức bộ máy Trợ giúp pháp lý đã được triển khai từ Trung ương đến địa phương. Triển khai Luật Trợ giúp pháp lý và các văn bản hướng dẫn thi hành, hệ thống tổ chức Trợ giúp pháp lý ở Việt Nam hiện nay bao gồm: ở Trung ương, có Cục Trợ giúp pháp lý thuộc Bộ Tư pháp; ở 63 tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương có Trung tâm Trợ giúp pháp lý nhà nước thuộc Sở Tư pháp, đồng thời Trung tâm Trợ giúp pháp lý đặt các Chi nhánh tại địa bàn cấp huyện hoặc liên huyện.
Ở Trung ương: Cục Trợ giúp pháp lý – Bộ Tư pháp là cơ quan quản lý nhà nước và quản lý chuyên ngành về hoạt động Trợ giúp pháp lý trong phạm vi toàn quốc. Hiện nay, Cục Trợ giúp pháp lý có 06 đơn vị thuộc Cục (04 phòng thực hiện chức năng quản lý nhà nước và 02 đơn vị sự nghiệp), với 29 biên chế công chức hành chính (lãnh đạo Cục gồm 02 đồng chí (chiếm 6,9%); lãnh đạo cấp phòng có 08 đồng chí (chiếm 27,6%). Về trình độ chuyên môn, nghiệp vụ, có 01 Tiến sỹ luật học (chiếm 3,4%); 09 thạc sỹ Luật, 01 Thạc sỹ tài chính kế toán (chiếm 34,5%), còn lại 17 chuyên viên có trình độ cử nhân luật, cử nhân tài chính – kế toán và 01 cao đẳng tài chính – kế toán (chiếm 62%). Nhìn chung, đội ngũ cán bộ công chức của Cục ngày càng được nâng cao trình độ chuyên môn đáp ứng yêu cầu công việc. Luận văn: Thực trạng hoạt động Trợ giúp pháp lý ở Việt Nam.
Ở địa phương: Tổ chức bộ máy của Trung tâm đã được củng cố, kiện toàn nhằm đáp ứng yêu cầu triển khai thực hiện Luật Trợ giúp pháp lý và các văn bản hướng dẫn thi hành. Đến nay, có 61/63 Trung tâm đều đã có Giám đốc, hầu hết là chuyên trách (55/61) và là Trợ giúp viên pháp lý, tại một số nơi, chức danh này vẫn do Giám đốc, Phó Giám đốc Sở Tư pháp kiêm nhiệm (06/61). Các Trung tâm đã được kiện toàn bộ máy lãnh đạo và thành lập các Phòng chuyên môn nghiệp vụ để bảo đảm tính chuyên môn hóa. Các Trung tâm đã thành lập 157 Phòng chuyên môn, đa số các địa phương thành lập các Phòng chuyên môn, trong đó 57/63 Trung tâm thành lập 03 Phòng chuyên môn và với 164 Trưởng phòng và 55 Phó trưởng Phòng; chỉ có 06/61 Trung tâm chưa thành lập Phòng chuyên môn.
Trong toàn quốc đã có 199 Chi nhánh đặt tại các huyện và liên huyện. Trong số đó, có 57.2% Chi nhánh có Trưởng Chi nhánh hoặc Trợ giúp viên pháp lý. Tại nhiều địa phương, Trung tâm và Chi nhánh thực hiện khá hiệu quả nhiệm vụ được giao, một số Chi nhánh đã làm tốt vai trò là đơn vị Trợ giúp pháp lý phụ thuộc giúp Trung tâm thụ lý và thực hiện các vụ việc trên địa bàn, tạo thuận lợi cho người dân tiếp cận, không phải đi lại để đến Trung tâm. Nhiều Chi nhánh thành lập đủ căn cứ pháp luật có Trưởng Chi nhánh, Trợ giúp viên pháp lý, các viên chức khác và hoạt động hiệu quả. Một số địa phương không thành lập Chi nhánh như Hồ Chí Minh, Hà Nam, Sơn La, Thái Bình, Hà Tĩnh do Trung tâm có thể đáp ứng được nhu cầu Trợ giúp pháp lý của người dân hoặc địa phương không có đủ nguồn lực để thành lập.
- Công tác bồi dưỡng và phát triển đội ngũ Trợ giúp viên pháp lý
Đội ngũ người thực hiện Trợ giúp pháp lý ngày càng tăng về số lượng, chất lượng cũng được nâng cao về năng lực chuyên môn, kỹ năng nghiệp vụ Trợ giúp pháp lý. Đến nay, trên cả nước có 1.314 người làm việc tại các Trung tâm và Chi nhánh, trung bình 20 biên chế/Trung tâm; đội ngũ Trợ giúp viên pháp lý có 572 người, trung bình 09 Trợ giúp viên pháp lý/Trung tâm. Trong đó, 26 tỉnh, thành phố có trên 10 Trợ giúp viên pháp lý (chiếm 41.3%); 29 tỉnh, thành phố có từ 05 – 09 Trợ giúp viên pháp lý (chiếm 40.6%) và 08 tỉnh có dưới 05 Trợ giúp viên pháp lý (chiếm 12.7%); 100% Trợ giúp viên pháp lý có trình độ đại học và trên đại học; 63 trường hợp Trợ giúp viên pháp lý được miễn đào tạo nghề luật sư theo Luật sư, 490 trường hợp Trợ giúp viên pháp lý đã được đào tạo nghề luật sư, 19 trường hợp Trợ giúp viên pháp lý chưa được đào tạo nghề luật sư. Đối với chuyên viên pháp lý, có 449 trường hợp có bằng đại học luật, 86 trường hợp chưa có bằng đại học luật.
Về chế độ đãi ngộ hiện nay, Trợ giúp viên pháp lý (bao gồm cả Giám đốc và Phó Giám đốc Trung tâm) trong toàn quốc đang được hưởng các chế độ, chính sách như phụ cấp trách nhiệm theo nghề bằng 25% mức lương hiện hưởng cộng với phụ cấp chức vụ lãnh đạo và phụ cấp vượt khung (nếu có); chế độ bồi dưỡng vụ việc bằng 20% mức bồi dưỡng áp dụng đối với Cộng tác viên khi tham gia tố tụng, đại diện ngoài tố tụng, hòa giải; được cấp trang phục riêng. Luận văn: Thực trạng hoạt động Trợ giúp pháp lý ở Việt Nam.
Về công tác đào tạo, bồi dưỡng nhằm nâng cao năng lực, bảo đảm chất lượng nguồn nhân lực thực hiện Trợ giúp pháp lý đã được chú trọng, không chỉ tập trung đào tạo nghề mà còn kết hợp với bồi dưỡng nghiệp vụ thường xuyên và đột xuất. Từ năm 2007 đến năm 2014, Bộ Tư pháp đã tổ chức 14 khóa bồi dưỡng nghiệp vụ cho trên 1.000 cán bộ nguồn bổ nhiệm Trợ giúp viên pháp lý. Đồng thời, nhằm tiếp tục nâng cao năng lực, trình độ chuyên môn của đội ngũ Trợ giúp viên pháp lý để đáp ứng yêu cầu cho hoạt động Trợ giúp pháp lý, tính đến hết năm 2014, trên toàn quốc các địa phương đã tổ chức 2.247 đợt tập huấn nghiệp vụ cho 216.607 lượt người tham dự, trung bình mỗi tỉnh, thành phố tổ chức 4 – 5 đợt/năm. Bộ Tư pháp tổ chức 5 – 7 lớp tập huấn/năm, theo đó tập trung bồi dưỡng các kỹ năng Trợ giúp pháp lý hoặc cập nhật các quy định pháp luật ở những lĩnh vực có ảnh hưởng lớn đến đời sống xã hội. Bên cạnh đó, Bộ Tư pháp và địa phương cũng thực hiện phổ biến pháp luật về Trợ giúp pháp lý thông qua nhiều hội nghị, tập huấn khác. Kết quả hoạt động bồi dưỡng đã giúp phát triển nhanh đội ngũ Trợ giúp viên pháp lý qua từng năm và đã từng bước đáp ứng yêu cầu cấp thiết công tác của Trung tâm.
Chất lượng nguồn nhân lực làm công tác Trợ giúp pháp lý được nâng lên đáng kể, góp phần thực hiện chuyên môn hóa và nâng cao chất lượng vụ việc Trợ giúp pháp lý. Tỷ lệ Trợ giúp viên pháp lý tham gia tố tụng để đại diện, bào chữa, bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp cho người được Trợ giúp pháp lý ngày càng tăng. Đội ngũ Trợ giúp viên pháp lý ngày càng trưởng thành và khẳng định được vai trò của mình trong việc thực hiện Trợ giúp pháp lý, nhất là tham gia tố tụng, một số nơi Trợ giúp viên pháp lý thực hiện 90 – 95% vụ việc tham gia tố tụng. Tại một số tỉnh miền núi, địa bàn khó khăn, đội ngũ Trợ giúp viên pháp lý đóng vai trò chủ chốt trong việc thực hiện các vụ việc tham gia tố tụng trong những vụ việc bắt buộc phải có sự tham gia của luật sư theo quy định khoản 2 Điều 57 Bộ luật Tố tụng hình sự, khắc phục tình trạng thiếu luật sư trong thời điểm hiện nay.
- Công tác huy động tổ chức, cá nhân tham gia hoạt động Trợ giúp pháp lý
Để thực hiện chủ trương xã hội hóa công tác Trợ giúp pháp lý, các địa phương đã chú trọng công tác xây dựng và phát triển mạng lưới Cộng tác viên Trợ giúp pháp lý từ cấp tỉnh đến cấp huyện, cấp xã ở hầu hết các lĩnh vực nhằm huy động Luật sư, Tư vấn viên pháp luật từ các nguồn lực xã hội, những người có kiến thức hiểu biết pháp luật tham gia Trợ giúp pháp lý. Đến nay, tổng số Cộng tác viên Trợ giúp pháp lý là 10.700 người, trong đó có 1.136 luật sư, chiếm 10.6%.
Các địa phương cũng đã tích cực khuyến khích các tổ chức hành nghề luật sư, tư vấn pháp luật thuộc các tổ chức chính trị – xã hội, tổ chức chính trị xã hội – nghề nghiệp, tổ chức xã hội – nghề nghiệp đăng ký tham gia Trợ giúp pháp lý. Trên cả nước đã có 427 tổ chức đăng ký tham gia Trợ giúp pháp lý với 376 tổ chức hành nghề luật sư (chiếm 11% tổng số tổ chức hành nghề luật sư), 61 Trung tâm tư vấn pháp luật thuộc các tổ chức chính trị – xã hội, tổ chức chính trị xã hội – nghề nghiệp, tổ chức xã hội – nghề nghiệp (chiếm 43.8% tổng số Trung tâm tư vấn pháp luật). Các Trung tâm tư vấn pháp luật đăng ký tham gia Trợ giúp pháp lý của Hội Nông dân, Hội Cựu chiến binh, Hội Luật gia Việt Nam, Trung ương Đoàn Thanh niên Cộng sản Hồ Chí Minh, Trung ương Hội liên hiệp phụ nữ Việt Nam. Luận văn: Thực trạng hoạt động Trợ giúp pháp lý ở Việt Nam.
Theo kết quả tổng hợp báo cáo chưa đầy đủ của các địa phương, trong 8 năm triển khai thi hành Luật Trợ giúp pháp lý, các Cộng tác viên đã thực hiện được tổng số 471.957 vụ việc. Luật sư là Cộng tác viên đã thực hiện 126.426 vụ việc, trong đó có 37.999 vụ việc tham gia tố tụng, 84.688 vụ việc tư vấn pháp luật, 337 vụ việc đại diện ngoài tố tụng, 546 vụ việc hòa giải và 1.122 vụ việc khác. Có thể nói, sự tham gia Trợ giúp pháp lý của các tổ chức hành nghề luật sư, tư vấn pháp luật đã có những tác dụng nhất định không chỉ tạo thêm địa chỉ để người được Trợ giúp pháp lý có thể lựa chọn tiếp cận và sử dụng mà còn tạo ra sự cạnh tranh lành mạnh hoặc hỗ trợ lẫn nhau giữa các tổ chức Trợ giúp pháp lý của Nhà nước với tổ chức này để nâng cao chất lượng dịch vụ, góp phần thúc đẩy hoạt động Trợ giúp pháp lý giúp cho các đối tượng được Trợ giúp pháp lý có điều kiện tiếp cận với các hoạt động này.
- Kết quả thực hiện vụ việc Trợ giúp pháp lý
Theo số liệu thống kê, từ năm 2006 cho đến hết năm 2014, trong cả nước đã thực hiện 940.183 vụ việc. Chia theo hình thức có 52.985 vụ việc tham gia tố tụng (13.120 vụ việc đại diện, bảo vệ quyền lợi ích hợp pháp cho người được Trợ giúp pháp lý; 39.865 vụ việc bào chữa); 879.133 vụ việc tư vấn pháp luật (250.999 vụ việc tư vấn pháp luật tại trụ sở Trung tâm và Chi nhánh, 472.651 vụ việc tư vấn pháp luật thông qua các đợt Trợ giúp pháp lý lưu động), 927 vụ việc đại diện ngoài tố tụng, 2.049 vụ việc hòa giải và 5.089 vụ việc khác. Chia theo lĩnh vực Trợ giúp pháp lý, có 80.302 vụ việc hình sự, 202.146 vụ việc dân sự, 103.776 vụ việc hôn nhân và gia đình, 72.572 vụ việc hành chính, 228.090 vụ việc đất đai, 20.656 vụ việc lao động, 129.719 vụ việc ưu đãi và 102.922 vụ việc trong lĩnh vực pháp luật khác.
Tổng số lượt người được Trợ giúp pháp lý sau 8 năm là 987.949 đối tượng, trong đó có 269.965 người nghèo, 132.331 người có công với cách mạng, 15.678 người già cô đơn không nơi nương tựa, 37.880 trẻ em, 13.390 người khuyết tật, 540 người nhiễm HIV, 242.351 người dân tộc thiểu số, 1.398 nạn nhân của tội phạm mua bán người và 274.416 người thuộc diện được Trợ giúp pháp lý khác. Luận văn: Thực trạng hoạt động Trợ giúp pháp lý ở Việt Nam.
- Công tác Trợ giúp pháp lý ở cơ sở
Trong giai đoạn đầu của công tác Trợ giúp pháp lý, với phương châm hướng về cơ sở, từ khi Luật Trợ giúp pháp lý đến nay, mạng lưới ở cơ sở liên tục được củng cố và cũng có đã phát huy kết quả tại một số địa phương. Trợ giúp pháp lý lưu động là hình thức được áp dụng phổ biến nhất trong các hoạt động Trợ giúp pháp lý tại cơ sở. Các Trung tâm đã thực hiện được 29.857 đợt Trợ giúp pháp lý lưu động với 1.891.677 số người tham dự. Qua các đợt Trợ giúp pháp lý lưu động đã thực hiện lồng ghép với việc tuyên truyền, phổ biến pháp luật về những vấn đề người dân có nhiều vướng mắc trên địa bàn và thực hiện 472.651 vụ việc tư vấn pháp luật cho người được Trợ giúp pháp lý. Ngoài ra, có 4.401 Câu lạc bộ Trợ giúp pháp lý thành lập tại các xã, phường, thị trấn trong toàn quốc; trong đó 100% xã tại các huyện nghèo theo Nghị quyết số 30a/2008/NQ-CP ngày 27/12/2008 của Chính phủ đã thành lập Câu lạc bộ Trợ giúp pháp lý. Tổng số thành viên Ban Chủ nhiệm 25.609 người, trong đó thành viên Ban Chủ nhiệm là Cộng tác viên Trợ giúp pháp lý là 3.593 người. Các Câu lạc bộ Trợ giúp pháp lý đã tổ chức được 184.894 đợt sinh hoạt với 5.417.884 người tham dự. Bên cạnh mô hình Câu lạc bộ Trợ giúp pháp lý ở một số tỉnh còn có mô hình Tổ, Điểm Trợ giúp pháp lý góp phần đáp ứng yêu cầu Trợ giúp pháp lý của người dân, với 293 Tổ Trợ giúp pháp lý, 230 Điểm Trợ giúp pháp lý đặt tại các Phòng Tư pháp, UBND xã, Hội phụ nữ…
- Công tác Trợ giúp pháp lý trong các chương trình giảm nghèo
TGPL là một chính sách mới được bổ sung vào Chương trình giảm nghèo và bắt đầu triển khai từ năm 2007 và đạt được những kết quả đáng khích lệ như sau:
Trong 05 năm (2006 – 2010) triển khai chính sách Trợ giúp pháp lý trong 02 Chương trình mục tiêu quốc gia giảm nghèo và Chương trình 135 giai đoạn II, các tổ chức Trợ giúp pháp lý đã thực hiện trợ giúp được 203.509 vụ việc cho hơn 204.000 đối tượng; tổ chức trên 9.000 đợt Trợ giúp pháp lý lưu động tại các xã nghèo, qua đó trực tiếp Trợ giúp pháp lý được 169.096 vụ việc cho người dân, phổ biến, truyền thông chính sách pháp luật cho hàng chục nghìn người dân; thành lập 2.947 Câu lạc bộ Trợ giúp pháp lý tại các xã nghèo; tổ chức 970 lớp tập huấn, bồi dưỡng cho hơn hàng nghìn Cộng tác viên, thành viên Ban chủ nhiệm Câu lạc bộ Trợ giúp pháp lý và những người trực tiếp thực hiện Trợ giúp pháp lý.
Từ năm 2011 – nay các Chương trình mục tiêu quốc gia giảm nghèo và Chương trình 135 giai đoạn II của Chính phủ đã kết thúc. Để thực hiện Nghị quyết số 30a/2008/NQ-CP ngày 27/12/2008 của Chính phủ về Chương trình hỗ trợ giảm nghèo nhanh và bền vững đối với các huyện nghèo, Nghị quyết số 80/NQ-CP ngày 19/5/2011 của Chính phủ về định hướng giảm nghèo bền vững thời kỳ từ năm 2011 đến năm 2020, Thủ tướng Chính phủ đã ban hành Quyết định số 52/2010/QĐ-TTg ngày 18/08/2010 về chính sách hỗ trợ pháp lý nhằm nâng cao nhận thức, hiểu biết pháp luật cho người nghèo, đồng bào dân tộc thiểu số tại các huyện nghèo giai đoạn 2011 – 2020 (Quyết định số 52/2010/QĐ-TTg) và Quyết định số 59/2012/QĐ-TTg ngày 24/12/2012 về chính sách Trợ giúp pháp lý cho người nghèo, đồng bào dân tộc thiểu số tại các xã nghèo giai đoạn 2013 – 2020 (Quyết định số 59/2012/QĐ-TTg). Tính đến hết năm 2013, sau 02 năm triển khai các chính sách hỗ trợ pháp lý theo Quyết định số 52/2010/QĐ-TTg và 01 năm triển khai Quyết định số 59/2012/QĐ-TTg, các Trung tâm được hỗ trợ đã tổ chức 3.885 đợt Trợ giúp pháp lý lưu động thực hiện tư vấn pháp luật tại chỗ được 110.404 vụ việc; thành lập 858 Câu lạc bộ Trợ giúp pháp lý tại các huyện nghèo, tổ chức 70.723 buổi sinh hoạt với 638.224 lượt người tham dự, giải quyết được 26.077 vụ việc. Tại 63 huyện nghèo có 8.432 Tổ hòa giải được thành lập và tổ chức được 83.141 đợt sinh hoạt với 445.623 lượt người tham dự. Các Trung tâm nhận hỗ trợ đã tổ chức 142 lớp tập huấn, bồi dưỡng nghiệp vụ Trợ giúp pháp lý cho 7.735 học viên. Ngoài ra, còn đặt 2.975 Bảng thông tin và 523 Hộp tin về Trợ giúp pháp lý tại trụ sở UBND xã, Trung tâm bưu điện, nhà sinh hoạt cộng đồng, nhà văn hóa, Đồn Biên phòng đóng trên địa bàn các xã nghèo, thôn, bản đặc biệt khó khăn.
- Công tác phối hợp trong hoạt động Trợ giúp pháp lý Luận văn: Thực trạng hoạt động Trợ giúp pháp lý ở Việt Nam.
Để triển khai thực hiện Luật Trợ giúp pháp lý, Bộ Tư pháp đã phối hợp chặt chẽ với các Bộ, ngành có liên quan trong công tác xây dựng, hoàn thiện thể chế pháp lý hướng dẫn, triển khai và tổ chức thực hiện Luật Trợ giúp pháp lý gồm các nội dung về tổ chức bộ máy, viên chức của Trung tâm và Chi nhánh, chương trình bồi dưỡng Trợ giúp viên pháp lý chính; chế độ tài chính, thẩm định và quản lý nguồn kinh phí Trợ giúp pháp lý; chương trình giảm nghèo, Trợ giúp pháp lý cho các đối tượng bảo trợ xã hội; bố trí nguồn vốn; Trợ giúp pháp lý cho đồng bào dân tộc thiểu số; Trợ giúp pháp lý trong việc khiếu nại quyết định hành chính, hành vi hành chính…
Đặc biệt, Bộ Tư pháp đã phối hợp với Bộ Tài chính, Bộ Công an, Bộ Quốc phòng, Tòa án nhân dân tối cao, Viện kiểm sát nhân dân tối cao ban hành Thông tư liên tịch số 11/2013/TTLT-BTP-BCA-BTC-BQP-TANDTC-VKSNDTC ngày 4/7/2013 hướng dẫn thực hiện một số quy định của pháp luật về Trợ giúp pháp lý trong hoạt động tố tụng (trước đây là Thông tư liên tịch số 10/2007/TTLT-BTP-BCA-BTC-BQP-TANDTC-VKSNDTC) và thực hiện các nhiệm vụ của Hội đồng phối hợp liên ngành về Trợ giúp pháp lý trong hoạt động tố tụng Trung ương. Do đó, hoạt động phối hợp Trợ giúp pháp lý trong tố tụng giữa các ngành ngày càng chặt chẽ, góp phần tích cực bảo vệ quyền bào chữa miễn phí cho người được Trợ giúp pháp lý. Ngoài ra, Bộ Tư pháp chủ trì hoặc phối hợp với Thanh tra Chính phủ, Ủy ban dân tộc, Bộ Y tế, Trung ương Mặt trận Tổ quốc Việt Nam, Hội Luật Gia Việt Nam, Liên đoàn Luật sư Việt Nam, Trung ương Hội liên hiệp phụ nữ Việt Nam, Trung ương Hội Cựu chiến binh Việt Nam xây dựng và triển khai 03 Thông tư liên tịch, 03 Chương trình phối hợp và 01 Quy chế phối hợp trong công tác Trợ giúp pháp lý.
Ở địa phương, Sở Tư pháp đã phối hợp với các Sở, ban, ngành có liên quan trong việc kiện toàn tổ chức bộ máy, cán bộ, kinh phí và tổ chức triển khai công tác Trợ giúp pháp lý, đặc biệt là công tác phối hợp Trợ giúp pháp lý trong hoạt động tố tụng. Đồng thời, các tổ chức thực hiện Trợ giúp pháp lý đã phối hợp chặt chẽ với các cơ quan thông tin đại chúng để truyền thông về Trợ giúp pháp lý, phối hợp với các cơ quan có liên quan nhất là chính quyền địa phương trong quá trình tổ chức Trợ giúp pháp lý lưu động.
- Công tác truyền thông về Trợ giúp pháp lý Luận văn: Thực trạng hoạt động Trợ giúp pháp lý ở Việt Nam.
Công tác tổ chức truyền thông để nâng cao nhận thức của cán bộ và nhân dân về pháp luật Trợ giúp pháp lý đã được các Bộ, ngành, địa phương chú trọng triển khai. Trung bình mỗi năm, Bộ Tư pháp đã biên tập, chỉnh sửa và in ấn trên 50 loại tờ gấp pháp luật với 1.500.000 tờ, 10 loại cẩm nang pháp luật về các nội dung Trợ giúp pháp lý. Ở địa phương, Trung tâm đã có sự phối hợp chặt chẽ với các cơ quan tiến hành tố tụng, cơ quan thông tin đại chúng để thực hiện việc truyền thông về Trợ giúp pháp lý đến với người dân. Trên toàn quốc đã đặt được tổng số 30.858 Bảng thông tin, Hộp tin Trợ giúp pháp lý tại trụ sở các cơ quan tiến hành tố tụng; Uỷ ban nhân dân xã, phường, thị trấn; 28.609.332 tờ gấp pháp luật tiếng việt, 1.190.737 tờ gấp pháp luật tiếng dân tộc thiểu số, 1.206.561 tài liệu pháp luật khác; đã thu và sao 90.745 băng cát – xét tiếng việt và tiếng dân tộc thiểu số. Bên cạnh đó, các địa phương đã phối hợp chặt chẽ với các cơ quan thông tin, đại chúng như các chuyên trang, chuyên mục phát trên các phương tiện phát thanh, truyền hình, báo chí để thực hiện việc truyền thông về Trợ giúp pháp lý đến với người dân. Đồng thời, trang thông tin điện tử về Trợ giúp pháp lý đã được xây dựng, hoàn thiện cung cấp văn bản chỉ đạo, điều hành và là diễn đàn để trao đổi thông tin, kinh nghiệm, kỹ năng Trợ giúp pháp lý của các tổ chức thực hiện Trợ giúp pháp lý trong toàn quốc, kịp thời giải quyết những khó khăn, vướng mắc trong tổ chức và hoạt động Trợ giúp pháp lý ở địa phương, nhân rộng những cách làm sáng tạo trong công tác Trợ giúp pháp lý. Đồng thời cũng là một kênh thông tin để người dân biết đến hoạt động Trợ giúp pháp lý.
- Công tác đánh giá chất lượng vụ việc Trợ giúp pháp lý
Để bảo đảm cho người được Trợ giúp pháp lý thụ hưởng dịch vụ pháp lý với chất lượng tốt, công tác kiểm tra, đánh giá chất lượng vụ việc Trợ giúp pháp lý ngày càng được chú trọng. Cùng với Luật Trợ giúp pháp lý và các văn bản hướng dẫn, Bộ tiêu chuẩn đánh giá chất lượng vụ việc Trợ giúp pháp lý ban hành kèm theo Quyết định số 11/2008/QĐ-BTP ngày 29/12/2008 của Bộ trưởng Bộ Tư pháp (nay được thay thế bằng Thông tư số 02/2013/TT-BTP ngày 5/1/2013) đã tạo cơ sở pháp lý quan trọng để các cấp, các ngành nhất là tổ chức thực hiện Trợ giúp pháp lý và cơ quan quản lý nhà nước về Trợ giúp pháp lý thực hiện việc đánh giá chất lượng vụ việc Trợ giúp pháp lý để đưa công tác đánh giá chất lượng vụ việc Trợ giúp pháp lý dần đi vào nề nếp.
Sau 06 năm triển khai thực hiện 02 Bộ tiêu chuẩn đánh giá chất lượng vụ việc, từ năm 2009 đến hết năm 2014, các Trung tâm đã tổ chức đánh giá 96.359 vụ việc/304.436 vụ việc đã hoàn thành (chiếm 31,7%). Trong đó, có 63.619 vụ việc đạt chất lượng tốt (chiếm 66%), 28.530 vụ việc đạt chất lượng (chiếm 29,6%) và 2.420 vụ việc không đạt chất lượng (chiếm 2,5%). Số lượng vụ việc được đánh giá hàng năm có xu hướng tăng dần qua các năm. Hình thức tư vấn pháp luật chiếm tỷ lệ 86,6%; tham gia tố tụng chiếm 12,8%; đại diện ngoài tố tụng chiếm 0,4%; hòa giải chiếm 0,2% tổng số vụ việc được đánh giá. Qua đánh giá chất lượng và công tác quản lý chất lượng vụ việc, các tổ chức thực hiện Trợ giúp pháp lý cũng kịp thời khắc phục những hạn chế về chuyên môn, nghiệp vụ và kỹ năng Trợ giúp pháp lý cho các Trợ giúp viên pháp lý, Cộng tác viên Trợ giúp pháp lý.
- Công tác quản lý nhà nước Trợ giúp pháp lý Luận văn: Thực trạng hoạt động Trợ giúp pháp lý ở Việt Nam.
Để triển khai thi hành Luật Trợ giúp pháp lý, thực hiện chức năng quản lý nhà nước về Trợ giúp pháp lý, Bộ Tư pháp thường xuyên phối hợp với các Bộ, ngành trong việc xây dựng và hoàn thiện thể chế pháp lý hướng dẫn triển khai và tổ chức thực hiện Luật Trợ giúp pháp lý; công tác theo dõi, kiểm tra, hướng dẫn nghiệp vụ, tổ chức thực hiện, sơ kết, tổng kết pháp luật về Trợ giúp pháp lý đã được chú trọng. Hằng năm, Bộ Tư pháp tổ chức nhiều đoàn đi cơ sở (trung bình mỗi năm kiểm tra từ 15 – 20 địa phương) để kịp thời hướng dẫn tháo gỡ những khó khăn, vướng mắc của địa phương về nghiệp vụ, kịp thời chỉ đạo Sở Tư pháp hướng dẫn Trung tâm hoạt động hiệu quả hơn.
Công tác Trợ giúp pháp lý ở các địa phương luôn được sự quan tâm chỉ đạo kịp thời của Ủy ban nhân dân cấp tỉnh trong việc ban hành các văn bản triển khai thực hiện Luật và các văn bản hướng dẫn; bảo đảm về biên chế, kinh phí, cơ sở vật chất cho Trung tâm; chỉ đạo các cấp, các ngành phối hợp và tạo điều kiện thuận lợi cho các tổ chức, cá nhân tham gia công tác Trợ giúp pháp lý; hướng dẫn, đôn đốc thực hiện chương trình, kế hoạch công tác Trợ giúp pháp lý; chỉ đạo các cơ quan chuyên môn thanh tra, kiểm tra, kịp thời giải quyết khiếu nại, tố cáo.
Sở Tư pháp thực hiện vai trò tham mưu cho Ủy ban nhân dân cấp tỉnh lãnh đạo, chỉ đạo công tác Trợ giúp pháp lý trong nước chỉ đạo Trung tâm tham mưu, xây dựng các văn bản trình Ủy ban nhân dân cấp tỉnh ban hành hoặc ban hành theo thẩm quyền để triển khai thực hiện các nhiệm vụ Trợ giúp pháp lý; thực hiện tốt công tác tổ chức cán bộ, kiện toàn cơ cấu tổ chức của Trung tâm và Chi nhánh, quy hoạch, đào tạo phát triển đội ngũ viên chức của Trung tâm; theo dõi, kiểm tra công tác Trợ giúp pháp lý, đánh giá chất lượng vụ việc Trợ giúp pháp lý theo thẩm quyền; sơ kết, tổng kết, thi đua, khen thưởng trong công tác Trợ giúp pháp lý.
- Kết quả hợp tác quốc tế về Trợ giúp pháp lý Luận văn: Thực trạng hoạt động Trợ giúp pháp lý ở Việt Nam.
Giai đoạn trước năm 2010, hoạt động Trợ giúp pháp lý đã được các tổ chức quốc tế quan tâm với nhiều chương trình, dự án hợp tác: Novib (Tổ chức phi Chính phủ về hợp tác và phát triển quốc tế Hà Lan), Sida (Tổ chức phát triển quốc tế Thụy Điển), SDC (Tổ chức hợp tác và phát triển Thụy Sỹ), SCS (Tổ chức cứu trợ trẻ em Thụy Điển), DIHR (Viện nhân quyền Đan Mạch), The Asia Foundation (Quỹ Châu Á), Cida – NZAID (Tổ chức phát triển quốc tế Canada – Newzeland) và UNDP (Tổ chức phát triển quốc tế của Liên Hợp quốc); EC (Chương trình đối tác tư pháp Việt Nam); UNODC (Cơ quan phòng chống tội phạm và ma tuý của Liên hợp quốc) hỗ trợ thông qua các Dự án hợp tác Trợ giúp pháp lý về hỗ trợ kỹ thuật, tăng cường năng lực, cơ sở vật chất, trang thiết bị làm việc thiết yếu như máy vi tính, máy photocopy, sách, tài liệu pháp luật, xe máy; kinh phí tập huấn nghiệp vụ, hội thảo, toạ đàm; kinh phí mời luật sư đại diện, bào chữa; hỗ trợ nâng cao năng lực cho đội ngũ người thực hiện Trợ giúp pháp lý; truyền thông, tăng cường khả năng tiếp cận hoạt động Trợ giúp pháp lý của người được Trợ giúp pháp lý; hỗ trợ hoàn thiện thể chế pháp lý về Trợ giúp pháp lý và tăng cường giao lưu, chia sẻ kinh nghiệm giữa các nước về Trợ giúp pháp lý.
Kết quả Dự án “Hỗ trợ hệ thống Trợ giúp pháp lý ở Việt Nam, 2005 – 2009” do Tổ chức Phát triển quốc tế Thụy Điển (Sida), Tổ chức Hợp tác và phát triển Thụy Sỹ (SDC), Tổ chức Oxfam Novib – Hà Lan, Tổ chức Cứu trợ trẻ em Thụy Điển (SCS) đồng tài trợ, qua 04 năm (2005 – 2009) đã có 401.220 người được Trợ giúp pháp lý (trong đó, có 26.079 người được cử luật sư tham gia tố tụng để bào chữa hoặc bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp), tăng 28% so với giai đoạn trước khi thực hiện Dự án. Kết thúc từng giai đoạn thực hiện Dự án, các nước và tổ chức quốc tế tổ chức đánh giá độc lập đã đánh giá cao hiệu quả thực hiện Dự án. Sự hỗ trợ và đóng góp rất tích cực của các tổ chức quốc tế cho hoạt động Trợ giúp pháp lý thông qua các Dự án hợp tác đã góp phần không nhỏ trong việc tăng cường năng lực và nâng cao hiệu quả hoạt động Trợ giúp pháp lý ở Việt Nam.
Từ năm 2010 đến nay, nguồn hỗ trợ ODA sụt giảm mạnh vì Việt Nam đã chuyển từ nhóm các nước có thu nhập thấp sang nhóm thu nhập trung bình nên kinh phí hỗ trợ từ nước ngoài rất hạn chế, chỉ có một số hợp tác song phương hỗ trợ kỹ thuật cho công tác Trợ giúp pháp lý như một số hợp phần nhỏ trong các Dự án hỗ trợ cho hoạt động xây dựng văn bản, tổ chức Hội nghị, Hội thảo, tập huấn của Chương trình đối tác tư pháp, tổ chức UNODC, UNICEF, Đại sứ quán Ailen…
- Kinh phí và cơ sở vật chất bảo đảm cho Trợ giúp pháp lý
Theo quy định của pháp luật Trợ giúp pháp lý, ngân sách nhà nước đảm bảo kinh phí hoạt động cho công tác Trợ giúp pháp lý theo phân cấp ngân sách. Theo đó, ngân sách trung ương đảm bảo kinh phí hoạt động Trợ giúp pháp lý do các cơ quan Trung ương thực hiện và kinh phí thực hiện các Chương trình, Đề án về Trợ giúp pháp lý theo quyết định của Thủ tướng Chính phủ. Ngân sách địa phương đảm bảo kinh phí hoạt động Trợ giúp pháp lý ở địa phương (bao gồm kinh phí hoạt động và kinh phí thực hiện nghiệp vụ Trợ giúp pháp lý của các Trung tâm Trợ giúp pháp lý và Chi nhánh). Trong những năm qua, nguồn lực kinh phí, cơ sở vật chất bảo đảm cho công tác Trợ giúp pháp lý từng bước được quan tâm cùng với lộ trình phát triển về tổ chức, bộ máy cán bộ của Trung tâm và yêu cầu triển khai các hoạt động nghiệp vụ Trợ giúp pháp lý tại cơ sở. Hằng năm, thông qua Quỹ Trợ giúp pháp lý Việt Nam và các Chương trình mục tiêu quốc gia, ngân sách trung ương đã dành một nguồn kinh phí cấp cho các Trung tâm tại địa bàn có điều kiện kinh tế – xã hội đặc biệt khó khăn, vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi. Trong 8 năm triển khai thi hành Luật Trợ giúp pháp lý, tổng ngân sách dành cho công tác Trợ giúp pháp lý là 782.134.115.000 đồng, trung bình, ngân sách dành cho Trợ giúp pháp lý mỗi năm khoảng 97.766.764.000 đồng, trong đó, ngân sách địa phương là 584.037.640.000 đồng chiếm tỉ lệ 74,67% tổng ngân sách, ngân sách hỗ trợ từ Trung ương, các dự án hỗ trợ và nguồn khác là 198.096.475.000 đồng chiếm tỉ lệ 25,33%.
Trong hoàn cảnh khó khăn chung của Ngành về cơ sở vật chất và nguồn ngân sách nhưng nhiều địa phương đã nỗ lực, quan tâm bảo đảm cơ sở vật chất, phương tiện làm việc cho Trung tâm, Chi nhánh. Qua thống kê, trong cả nước đã có khoảng 50% Trung tâm có trụ sở làm việc riêng, độc lập; 32 Trung tâm vẫn chung trụ sở làm việc với Sở Tư pháp; 41% Trung tâm được trang bị xe ôtô để đi Trợ giúp pháp lý lưu động và phục vụ các hoạt động Trợ giúp pháp lý ở cơ sở. Được sự hỗ trợ của các Dự án hợp tác quốc tế, các Trung tâm đều đã được trang bị các phương tiện làm việc cần thiết như máy vi tính, máy photocopy, xe máy, 63 Trung tâm đã kết nối Internet, sử dụng công nghệ tin học…
2.2.2. Đánh giá chung về thực trạng tổ chức và hoạt động Trợ giúp pháp lý Luận văn: Thực trạng hoạt động Trợ giúp pháp lý ở Việt Nam.
- Những kết quả đạt được
Như vậy, từ khi Luật Trợ giúp pháp lý và các văn bản hướng dẫn thi hành được triển khai, có thể thấy được sự phát triển về số lượng và chất lượng trong tổ chức bộ máy tổ chức thực hiện Trợ giúp pháp lý; bộ máy cán bộ được kiện toàn và nâng cao năng lực, điều kiện cơ sở vật chất tăng lên bảo đảm triển khai nhiệm vụ được giao; thể chế tiếp tục được sửa đổi, bổ sung hoàn thiện tạo cơ sở pháp lý cần thiết để tháo gỡ những khó khăn, vướng mắc, nhận thức của cán bộ các cấp ủy đảng, chính quyền đối với công tác Trợ giúp pháp lý có nhiều chuyển biến tích cực hơn; đội ngũ người thực hiện Trợ giúp pháp lý được phát triển cả về số lượng lẫn chất lượng; quy trình, trình tự thủ tục Trợ giúp pháp lý và quản lý nhà nước về Trợ giúp pháp lý được chú trọng để hướng đến mục tiêu cao nhất là bảo đảm quyền được Trợ giúp pháp lý của người nghèo, người có công với cách mạng, đồng bào dân tộc thiểu số và các đối tượng yếu thế khác. Các hoạt động nghiệp vụ Trợ giúp pháp lý đã được triển khai bài bản hơn theo Chương trình, Kế hoạch đã được Ủy ban nhân dân tỉnh hoặc Sở Tư pháp phê duyệt hàng năm hoặc theo các Chương trình, Kế hoạch đột xuất. Công tác tiếp dân, tiếp nhận và thụ lý vụ việc về cơ bản đã đi vào nề nếp. Đạt được những kết quả trên là do có sự quan tâm của Quốc hội, sự chỉ đạo sát sao của Chính phủ, cùng với ngành Tư pháp còn có sự tham gia, phối hợp của các Bộ, ngành, tổ chức đoàn thể Trung ương và cấp ủy, chính quyền địa phương, các tổ chức chính trị – xã hội, tổ chức chính trị – xã hội – nghề nghiệp, tổ chức xã hội – nghề nghiệp, chuyên gia, luật gia, luật sư, những người hoạt động trong lĩnh vực tư pháp, pháp luật.
Với những kết quả trên đây, có thể khẳng định, sau 18 năm triển khai công tác Trợ giúp pháp lý đã mang lại những hiệu quả tích cực nhất định. Khoảng thời gian đó tuy không dài so với lịch sử hoạt động Trợ giúp pháp lý vài trăm năm của các nước đã phát triển cũng như bề dày truyền thống 70 năm của ngành Tư pháp Việt Nam nhưng những kết quả mà công tác Trợ giúp pháp lý mang lại đã chứng minh chủ trương của Đảng về việc thành lập và phát triển hoạt động Trợ giúp pháp lý ở nước ta là đúng đắn, kịp thời, phù hợp với nguyện vọng của đông đảo quần chúng nhân dân.
- Những bất cập và hạn chế Luận văn: Thực trạng hoạt động Trợ giúp pháp lý ở Việt Nam.
Có thể nói, việc triển khai hoạt động Trợ giúp pháp lý tương đối phù hợp ở giai đoạn đầu, tuy nhiên, những năm gần đây trước sự thay đổi bối cảnh kinh tế – xã hội của đất nước, sự phát triển của pháp luật nói chung và của dịch vụ pháp lý nói riêng, trong quá trình triển khai tổ chức và hoạt động Trợ giúp pháp lý đã bộc lộ những tồn tại, bất cập và hạn chế sau đây:
- Hoạt động Trợ giúp pháp lý đang dàn trải, chưa đúng trọng tâm là cung cấp vụ việc Trợ giúp pháp lý, nhất là vụ việc tố tụng.
Do chưa có định hướng trọng tâm nhiệm vụ của hoạt động Trợ giúp pháp lý là Trợ giúp pháp lý theo vụ việc, nhất là vụ việc tham gia tố tụng để bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của các đối tượng thụ hưởng chính sách Trợ giúp pháp lý miễn phí của Nhà nước nên hoạt động Trợ giúp pháp lý đang dàn trải theo nhiều hình thức. Các Trung tâm mới chỉ tập trung các hình thức như in ấn tờ rơi, tờ gấp, tuyên truyền, phổ biến giáo dục pháp luật thông qua sinh hoạt Câu lạc bộ Trợ giúp pháp lý, Trợ giúp pháp lý lưu động… mà chưa thực hiện nhiều các vụ việc Trợ giúp pháp lý để bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của đối tượng được Trợ giúp pháp lý. Nhiều đối tượng thuộc diện Trợ giúp pháp lý nhưng các Trung tâm chưa chủ động bám sát và kịp thời thực hiện Trợ giúp pháp lý. Theo số liệu đến hết năm 2014, số lượng vụ việc tham gia tố tụng là chỉ chiếm 5,6%. Trong tổng số vụ việc tham gia tố tụng do luật sư Cộng tác viên thực hiện chiếm 65,6%, vụ việc do Trợ giúp viên pháp lý thực hiện chiếm 34,4%, có những Trợ giúp viên pháp lý không thực hiện vụ việc tham gia tố tụng nào trong cả năm. Trong tổng số vụ việc do Trợ giúp viên pháp lý thực hiện thì tham gia tố tụng chỉ chiếm khoảng 4%, còn lại 96% là vụ việc tư vấn pháp luật. Có thể thấy, số lượng vụ việc tham gia tố tụng, đại diện ngoài tố tụng và kiến nghị còn ít so với nhu cầu Trợ giúp pháp lý và số lượng án giải quyết hàng năm của các cơ quan tiến hành tố tụng.
Hoạt động Trợ giúp pháp lý lưu động mang tính hình thức, chưa chú trọng đến chất lượng, không thực hiện nhiều vụ việc mà chủ yếu tuyên truyền, phổ biến về các lĩnh vực pháp luật hoặc phổ biến các văn bản pháp luật mới. Nhiều Câu lạc bộ Trợ giúp pháp lý thành lập ở cơ sở chủ yếu phổ biến, giáo dục pháp luật, không có người thực hiện Trợ giúp pháp lý để tư vấn, hướng dẫn vụ việc. Hoạt động của các Câu lạc bộ Trợ giúp pháp lý chưa đồng đều và ở nhiều nơi mang tính hình thức, nội dung sinh hoạt chưa thật sự phong phú, chủ yếu phổ biến pháp luật, tình huống pháp luật đưa ra thảo luận, trao đổi còn chung chung, không đáp ứng được nhu cầu giải toả các vướng mắc pháp luật cụ thể, đời sống thường nhật của người dân hoặc vượt quá khả năng giải quyết của các thành viên Ban Chủ nhiệm, do đó số lượng vụ việc thực hiện tại các Câu lạc bộ Trợ giúp pháp lý là rất ít. Ngoài ra, các Câu lạc bộ Trợ giúp pháp lý thành lập theo các chương trình giảm nghèo thì hiện nay rất khó khăn về kinh phí nên hầu hết hoạt động cầm chừng hoặc không hoạt động nữa. Luận văn: Thực trạng hoạt động Trợ giúp pháp lý ở Việt Nam.
Hơn nữa, việc tuyên truyền, phổ biến pháp luật về Trợ giúp pháp lý, hệ thống tổ chức thực hiện Trợ giúp pháp lý Nhà nước, quyền và nghĩa vụ của đối tượng được Trợ giúp pháp lý chưa đúng trọng tâm, trọng điểm dẫn đến hiệu quả chưa cao, chưa đáp ứng yêu cầu. Nội dung truyền thông chưa phù hợp với các đối tượng đặc thù và địa bàn sinh sống của người dân, việc tuyên truyền mới chỉ dừng lại ở phản ánh sự kiện, chưa phản ánh sinh động công tác này nên chưa thực sự thu hút sự quan tâm của xã hội và người dân, do đó sau 18 năm phát triển nhiều đối tượng được hưởng chính sách Trợ giúp pháp lý vẫn chưa biết đến quyền được tiếp cận dịch vụ Trợ giúp pháp lý miễn phí của Nhà nước. Các vụ việc tố tụng hình sự phần lớn do cơ quan tiến hành tố tụng chuyển đến Trung tâm, rất ít có người dân trực tiếp đến Trung tâm hoặc Chi nhánh yêu cầu. Đặc biệt, cơ quan Trợ giúp pháp lý ở Trung ương và địa phương chưa chủ động trong việc cung cấp các thông tin, vụ việc Trợ giúp pháp lý thành công để góp phần truyền thông rộng rãi cho công tác này.
- Chất lượng và quản lý chất lượng vụ việc Trợ giúp pháp lý còn nhiều bất cập.
Chất lượng vụ việc Trợ giúp pháp lý trong tố tụng chưa đồng đều, số lượng vụ việc có chất lượng cao, giải quyết các vấn đề phức tạp, điển hình còn ít, do đó hình ảnh của dịch vụ Trợ giúp pháp lý chưa được xã hội đánh giá cao, chưa có sức lan tỏa rộng rãi trong cộng đồng. Ở một số địa phương, có tình trạng Trợ giúp viên pháp lý, Luật sư Cộng tác viên chưa nghiên cứu kỹ hồ sơ vụ việc, không tham gia đầy đủ vào các hoạt động tố tụng (gặp bị can, bị cáo; thu thập chứng cứ…) hoặc có trường hợp khi ra Tòa thường chỉ đề nghị áp dụng các tình tiết giảm nhẹ nhưng không có lập luận hoặc chứng cứ cụ thể hoặc còn sơ sài, chưa có sự phân tích, đánh giá kỹ lưỡng tình tiết vụ viêc để bảo vệ, bào chữa cho người được Trợ giúp pháp lý là bị can, bị cáo,… nên thiếu tính thuyết phục, làm ảnh hưởng đến uy tín của tổ chức Trợ giúp pháp lý cũng như chất lượng vụ việc Trợ giúp pháp lý và quyền, lợi ích hợp pháp của người được Trợ giúp pháp lý. Hơn nữa, chưa có nhiều vụ việc hình sự có Trợ giúp viên pháp lý tham gia từ giai đoạn điều tra; trong tố tụng dân sự và nhất là trong tố tụng hành chính còn khá hạn chế. Vụ việc kiến nghị còn ít so với nhu cầu và nhiều vụ việc kiến nghị hiệu quả chưa cao do không được quan tâm, giải quyết từ các cơ quan có thẩm quyền. Đối với các vụ tư vấn pháp luật thì nội dung còn đơn giản, các vụ việc chủ yếu là giải đáp pháp luật tại các cuộc Trợ giúp pháp lý lưu động hoặc sinh hoạt Câu lạc bộ Trợ giúp pháp lý, chất lượng tư vấn đôi khi còn chưa đảm bảo, nội dung trả lời chưa phù hợp quy định pháp luật. Luận văn: Thực trạng hoạt động Trợ giúp pháp lý ở Việt Nam.
Mặt khác, việc đánh giá chất lượng vụ việc chưa hiệu quả, thậm chí còn rất hình thức, chưa bảo đảm tính khách quan. Mặc dù quy định chủ thể thực hiện đánh giá chất lượng bao gồm Cục Trợ giúp pháp lý, Sở Tư pháp và Trung tâm nhưng hiện nay chỉ có Trung tâm triển khai nhiệm vụ này. Tuy vậy, việc cơ quan thực hiện Trợ giúp pháp lý cũng chính là cơ quan đánh giá chất lượng vụ việc Trợ giúp pháp lý, người đánh giá chất lượng không phải là chuyên gia độc lập, người có chuyên môn và kinh nghiệm nghề nghiệp dày dạn dẫn đến hiệu quả công tác này không cao. Đồng thời, chưa có cơ chế hữu hiệu để đánh giá việc cấp kinh phí gắn với chất lượng và hiệu quả vụ việc Trợ giúp pháp lý một cách khách quan, chính xác; chưa có các chế tài hữu hiệu trong việc xử lý đối với các vụ việc Trợ giúp pháp lý không bảo đảm chất lượng.
- Hệ thống tổ chức thực hiện Trợ giúp pháp lý chưa phù hợp dẫn đến hiệu quả hoạt động chưa cao so với yêu cầu thực tiễn.
Tổ chức bộ máy Trợ giúp pháp lý hiện đang áp dụng chung mô hình trong toàn quốc mà chưa tính đến đặc thù từng vùng, miền nên một số nơi tổ chức bộ máy chưa tương thích với hiệu quả công việc. Tại một số địa phương, việc củng cố, kiện toàn tổ chức thực hiện Trợ giúp pháp lý còn chậm. Việc thành lập một số Chi nhánh theo các mục tiêu đề ra trong Chiến lược và Đề án Quy hoạch chưa đúng quy định như thành lập không căn cứ vào nhu cầu Trợ giúp pháp lý của người dân, không có Trưởng Chi nhánh hoặc kiêm nhiệm; Trợ giúp viên pháp lý để thực hiện Trợ giúp pháp lý; điều kiện cơ sở vật chất chưa bảo đảm nên hiệu quả hoạt động thấp. Mặt khác, việc áp dụng mô hình quản lý theo ngành kết hợp với quản lý theo địa giới hành chính chưa phát huy được hiệu quả hoạt động Trợ giúp pháp lý, nhất là việc phụ thuộc về kinh phí, biên chế nên chưa tạo được sự độc lập, khách quan trong hoạt động nghiệp vụ Trợ giúp pháp lý, đặc biệt là trong các vụ việc khiếu kiện, tố tụng hành chính mà bên bị kiện là chính quyền địa phương. Ngoài ra, với mô hình như hiện nay, không có cơ chế điều tiết về nguồn nhân lực giữa các Trung tâm, giữa các tổ chức hành nghề luật sư và luật sư thực hiện Trợ giúp pháp lý trên toàn quốc trong trường hợp cần thiết.
- Nguồn nhân lực của Trung tâm chưa đáp ứng yêu cầu công tác TGPL.
TGVPL được hình thành từ khi Luật Trợ giúp pháp lý có hiệu lực đã trải qua 08 năm phát triển, tuy nhiên chưa thực sự chuyên nghiệp trong việc tham gia tố tụng. Tính riêng số liệu từ tháng 6/2011 đến hết năm 2014 thì số lượng vụ việc tố tụng chỉ chiếm 5,6%, trong đó luật sư Cộng tác viên thực hiện 65.6%, Trợ giúp viên pháp lý mới chỉ thực hiện khoảng 34.4%. Số lượng vụ việc tham gia tố tụng do Trợ giúp viên thực hiện chỉ chiếm 4% trong tổng số các vụ việc Trợ giúp pháp lý do Trợ giúp viên pháp lý thực hiện. Tỷ lệ Trợ giúp viên pháp lý tham gia tố tụng còn hạn chế (năm 2014 trung bình 01 Trợ giúp viên pháp lý chỉ thực hiện 06 vụ tố tụng/1 năm) so với chi phí Nhà nước đầu tư cho hơn một nghìn cán bộ, viên chức. Ngoài một số tỉnh miền núi, vùng sâu, vùng xa như Hà Giang, Lai Châu, Lào Cai, Điện Biên và một số tỉnh, thành phố như Hải Phòng, Nghệ An, Gia Lai, Hồ Chí Minh… các vụ việc tham gia tố tụng chủ yếu do đội ngũ Trợ giúp viên pháp lý thực hiện, còn lại đa số các tỉnh, thành phố khác, Trợ giúp viên pháp lý tham gia tố tụng còn hạn chế, chủ yếu do đội ngũ Cộng tác viên Luật sư thực hiện, cá biệt có nơi Trợ giúp viên pháp lý tuy được bổ nhiệm nhưng chưa trực tiếp tham gia vụ tố tụng nào trong năm.
Mặt khác, nhiều Trợ giúp viên pháp lý còn bị chi phối bởi các công việc hành chính khác của Trung tâm, do đó chưa thực sự chuyên tâm vào thực hiện vụ việc nhất là các vụ việc tham gia tố tụng nên chưa có nhiều kinh nghiệm trong hoạt động này. Hơn nữa, tính chất hoạt động Trợ giúp pháp lý là miễn phí do đó một số nơi, một số lúc vẫn có tình trạng chưa đề cao vai trò, trách nhiệm trong quá trình thực hiện, người được Trợ giúp pháp lý chưa được coi là khách hàng như đối với hoạt động hành nghề của luật sư. Về mặt lý thuyết, tiêu chuẩn đối với Trợ giúp viên pháp lý chưa tương thích như luật sư vì không có thời gian tập sự hành nghề luật sư và trải qua kỳ thi quốc gia để được cấp chứng chỉ hành nghề. Hoạt động bồi dưỡng nghiệp vụ Trợ giúp pháp lý khá dàn trải, chưa trọng tâm, trọng điểm và phù hợp với nguồn lực hiện có; phương pháp đào tạo chủ yếu là thuyết giảng, do đó chất lượng đào tạo chưa cao. Luận văn: Thực trạng hoạt động Trợ giúp pháp lý ở Việt Nam.
Hơn nữa, một số địa phương việc tạo nguồn Trợ giúp viên pháp lý còn chậm hoặc tuyển dụng cán bộ không có bằng cử nhân luật nên không thể tạo nguồn bổ nhiệm Trợ giúp viên pháp lý. Đội ngũ Trợ giúp viên pháp lý có nhiều kinh nghiệm trong lĩnh vực Trợ giúp pháp lý thường bị điều chuyển sang thực hiện các công việc hành chính khác. Đến nay, trên toàn quốc đã có 44 Trợ giúp viên pháp lý có uy tín, kinh nghiệm bị điều chuyển công tác, trong khi đó để có được 01 Trợ giúp viên pháp lý lành nghề thường phải mất từ 05 – 07 năm. Trong khi đó, đội ngũ hỗ trợ công tác Trợ giúp pháp lý chiếm tới 61.2% tổng số người làm việc tại Trung tâm.
Công tác xã hội hóa hoạt động Trợ giúp pháp lý còn chậm, hiệu quả chưa cao.
- Đối với việc huy động nguồn lực con người
Đội ngũ Cộng tác viên khác tuy đông nhưng do phần lớn là kiêm nhiệm dẫn đến chưa tích cực tham gia Trợ giúp pháp lý và còn hạn chế về kỹ năng và kinh nghiệm thực hiện Trợ giúp pháp lý nên hiệu quả hoạt động thấp. Số lượng luật sư tham gia Trợ giúp pháp lý không nhiều (mới chỉ có 10.6% tổng số luật sư hành nghề), chưa đáp ứng được nhu cầu Trợ giúp pháp lý. Chưa có biện pháp huy động, thu hút, khuyến khích các tổ chức xã hội tham gia Trợ giúp pháp lý và cơ chế hỗ trợ cho các tổ chức luật sư đăng ký tham gia Trợ giúp pháp lý từ phía Nhà nước. Sự kết nối chung giữa tổ chức Trợ giúp pháp lý với hoạt động hành nghề của luật sư, tư vấn pháp luật của các tổ chức chính trị – xã hội, tổ chức xã hội – nghề nghiệp, tổ chức chính trị – xã hội – nghề nghiệp chưa rõ nên chưa phát huy được hiệu quả. Hơn nữa, luật sư Cộng tác viên chưa thực hiện Trợ giúp pháp lý thường xuyên, chưa tích cực, chưa quan tâm đúng mức đến việc tham gia Trợ giúp pháp lý, chủ yếu là luật sư trẻ, mới hành nghề, chưa có nhiều kinh nghiệm và kỹ năng hành nghề khi tham gia tố tụng, do đó, chất lượng vụ việc tham gia tố tụng của đội ngũ này chưa thực sự bảo đảm yêu cầu, chưa đáp ứng yêu cầu cải cách tư pháp. Mặt khác, sự phân bổ đội ngũ luật sư không đồng đều giữa các vùng, miền trong toàn quốc, dẫn đến ở miền núi, vùng sâu vùng xa không đảm bảo số lượng luật sư tham gia trong các vụ án bắt buộc phải có người bào chữa. Luận văn: Thực trạng hoạt động Trợ giúp pháp lý ở Việt Nam.
Đến nay, vẫn có tới 14/63 địa phương chưa có tổ chức nào đăng ký tham gia Trợ giúp pháp lý. Một số Trung tâm tư vấn pháp luật thuộc Hội Luật gia chỉ có 01 – 02 tư vấn viên pháp luật, do cán bộ Hội Luật gia kiêm nhiệm hoặc là nhân viên hợp đồng nên không đủ nguồn lực tham gia Trợ giúp pháp lý. Các tổ chức hành nghề luật sư, Trung tâm tư vấn pháp luật đã đăng ký tham gia thực hiện Trợ giúp pháp lý, nhưng số lượng vụ việc rất ít. Nhiều tổ chức đăng ký tham gia nhưng chưa thực hiện vụ việc hoặc thực hiện một số vụ việc Trợ giúp pháp lý nhưng chưa theo đúng trình tự, thủ tục pháp luật Trợ giúp pháp lý. Các tổ chức tham gia Trợ giúp pháp lý hầu như không thực hiện chế độ thống kê, báo cáo công tác Trợ giúp pháp lý cho cơ quan có thẩm quyền.
Đối với việc huy động nguồn lực tài chính: Từ sau năm 2010 khi các Dự án kết thúc cho đến nay, Quỹ Trợ giúp pháp lý Việt Nam vẫn chưa huy động được sự đóng góp của các cơ quan, tổ chức, cá nhân trong và ngoài nước do chưa có cơ chế huy động, cách thức tổ chức hoạt động chưa phù hợp nên khó khăn cho công tác vận động, huy động nguồn lực tài chính cho công tác Trợ giúp pháp lý.
- Công tác quản lý nhà nước và điều phối nguồn lực về công tác Trợ giúp pháp lý còn hạn chế.
Công tác quản lý nhà nước về Trợ giúp pháp lý còn thiếu sự kết nối giữa Trung ương và địa phương trong việc nắm bắt tình hình tổ chức và hoạt động Trợ giúp pháp lý của Trung tâm và Chi nhánh. Nhiều vấn đề phát sinh trong thực tiễn ở các địa phương nhưng cơ quan quản lý ở Trung ương không nắm bắt được để đề ra biện pháp khắc phục kịp thời. Công tác quản lý nhà nước về Trợ giúp pháp lý chưa đáp ứng yêu cầu xã hội hóa Trợ giúp pháp lý về nguồn nhân lực và tài chính.
Trong thời gian qua, cơ quan quản lý Trung ương cũng mới chủ yếu tập trung cho nhiệm vụ xây dựng và hoàn thiện thể chế mà chưa chú trọng nhiều đến nhiệm vụ tổ chức thực hiện pháp luật Trợ giúp pháp lý, theo dõi, đánh giá thực trạng công tác Trợ giúp pháp lý để kịp thời có giải pháp tháo gỡ những khó khăn, vướng mắc của địa phương. Công tác đánh giá, kiểm tra việc tổ chức thực hiện thể chế, chính sách Trợ giúp pháp lý chưa thường xuyên, sát sao. Chưa ứng dụng mạnh mẽ công nghệ thông tin trong hoạt động Trợ giúp pháp lý, chưa hình thành cơ sở dữ liệu về tổ chức và hoạt động Trợ giúp pháp lý trong toàn quốc, đặc biệt là phần mềm quản lý các vụ việc Trợ giúp pháp lý, trang thông tin điện tử về Trợ giúp pháp lý chưa có nhiều tiện ích, chưa phát huy được hết vai trò là địa chỉ trao đổi kinh nghiệm, diễn đàn về Trợ giúp pháp lý. Công tác sơ kết, tổng kết, đánh giá về tình hình tổ chức thực hiện Luật Trợ giúp pháp lý và các văn bản hướng dẫn thi hành còn chưa được chú trọng, có lúc có nơi còn hình thức.
Mặt khác, cơ quan quản lý nhà nước Trung ương chủ yếu dựa vào báo cáo địa phương mà chưa quản lý được hiệu quả trên thực tế của các hoạt động Trợ giúp pháp lý mà Trung ương hỗ trợ, chưa dựa vào nhu cầu và số lượng vụ việc thực hiện. Mặt khác, các Trung tâm được thành lập theo địa giới hành chính cấp tỉnh, các Trợ giúp viên pháp lý chỉ được thực hiện vụ việc trong phạm vi tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương, chưa có sự điều phối, hỗ trợ về nguồn lực giữa các địa phương khi có nhu cầu cần hỗ trợ. Vai trò điều phối của Nhà nước đối với hoạt động Trợ giúp pháp lý của tổ chức Trợ giúp pháp lý Nhà nước và tổ chức tham gia Trợ giúp pháp lý của xã hội chưa được chú trọng, đặc biệt là đối với các tổ chức tham gia Trợ giúp pháp lý còn lỏng lẻo, chưa nắm bắt được thực trạng để có giải pháp quản lý, hỗ trợ phù hợp; chưa có cơ chế điều phối nguồn kinh phí nhằm kiểm soát chất lượng dịch vụ Trợ giúp pháp lý được cung cấp gắn với việc chi trả thù lao thực hiện Trợ giúp pháp lý. Đội ngũ cán bộ quản lý công tác Trợ giúp pháp lý ở Trung ương chưa được kiện toàn, thiếu một số chức danh quản lý, lãnh đạo cấp phòng. Trước thực trạng tổ chức và hoạt động Trợ giúp pháp lý hiện nay, cần đào tạo, nâng cao hơn nữa năng lực, trình độ của đội ngũ này để đáp ứng yêu cầu đổi mới trong thời gian tới. Luận văn: Thực trạng hoạt động Trợ giúp pháp lý ở Việt Nam.
Ở địa phương, năng lực quản lý công tác Trợ giúp pháp lý của Sở Tư pháp chưa đáp ứng yêu cầu và hiệu quả trong việc tham mưu giúp Chủ tịch UBND cấp tỉnh quản lý nhà nước về Trợ giúp pháp lý. Chưa thống nhất đơn vị giúp Sở Tư pháp quản lý công tác Trợ giúp pháp lý, các Sở Tư pháp giao cho các đơn vị khác nhau quản lý hoạt động (19/63 tỉnh, thành phố giao Phòng Bổ trợ tư pháp, 05/63 tỉnh, thành phố giao Phòng Phổ biến, giáo dục pháp luật, 01/63 tỉnh, thành phố giao Văn phòng Sở, 01/63 tỉnh, thành phố giao Phòng Hành chính – Tư pháp; 37/63 tỉnh, thành phố giao Lãnh đạo Sở Tư pháp trực tiếp quản lý). Công tác quản lý nhà nước đối với hoạt động tham gia Trợ giúp pháp lý của các tổ chức hành nghề luật sư, Trung tâm tư vấn pháp luật chưa được quan tâm đúng mức để có giải pháp quản lý, hỗ trợ, mới chỉ dừng lại ở việc cấp đăng ký tham gia Trợ giúp pháp lý.
- Cơ sở vật chất, kinh phí bảo đảm cho công tác Trợ giúp pháp lý còn hạn chế và phân bổ các khoản chi chưa hợp lý.
Trong những năm qua, nguồn hỗ trợ của các tổ chức Chính phủ và phi Chính phủ nước ngoài đã có những đóng góp đáng kể cho sự hình thành và phát triển của hệ thống Trợ giúp pháp lý ở Việt Nam, đặc biệt là đối với các địa phương nghèo, nguồn kinh phí từ ngân sách của tỉnh hạn hẹp. Từ năm 2010 khi hết nguồn hỗ trợ từ các tổ chức Chính phủ và phi Chính phủ, nhiều địa phương chưa thích ứng kịp nên đã gặp nhiều khó khăn trong việc triển khai các hoạt động Trợ giúp pháp lý. Ngân sách cấp cho hoạt động Trợ giúp pháp lý quá thấp (tổng kinh phí cấp cho hoạt động Trợ giúp pháp lý từ Trung ương và địa phương là trung bình khoảng 100 tỷ mỗi năm, năm 2012 là 122.812.435.000 đồng, chiếm 0,0038% GDP. Một vấn đề khá bất cập nữa là cơ cấu các khoản chi cho hoạt động Trợ giúp pháp lý chưa hợp lý. Ngân sách nhà nước cấp cho công tác Trợ giúp pháp lý hiện nay chủ yếu là chi lương, hành chính cho tổ chức thực hiện Trợ giúp pháp lý và chi cho công tác truyền thông; chi cho vụ việc chiếm tỷ lệ thấp. Ngân sách Trung ương hỗ trợ cho hoạt động Trợ giúp pháp lý hàng năm rất khiêm tốn (năm 2012, kinh phí dành chi cho các vụ việc là 581.165.100 đồng, chiếm 1,14% trong tổng ngân sách Trung ương cấp cho hoạt động Trợ giúp pháp lý). Kinh phí địa phương cấp cho hoạt động Trợ giúp pháp lý năm 2012 là 93.952.618.179 đồng, trong đó, chi thực hiện vụ việc Trợ giúp pháp lý là 3.125.164.000 đồng (chiếm 3,25%). Như vậy, cả ngân sách Trung ương và ngân sách địa phương tỷ lệ kinh phí dành cho vụ việc Trợ giúp pháp lý rất nhỏ. Mặt khác, việc cấp kinh phí còn phụ thuộc vào mối quan hệ giữa các cơ quan và ngân sách hàng năm mỗi địa phương nên không đồng đều và chưa hợp lý. Việc cấp kinh phí theo Quyết định số 59/2012/QĐ-TTg còn chậm thường vào cuối năm nên khó cho việc triển khai. Như vậy, cùng với việc đầu tư chưa tương xứng, kinh phí được cấp cho hoạt động Trợ giúp pháp lý còn thấp, cơ chế sử dụng kinh phí chưa hợp lý, chưa đúng trọng tâm, do đó kết quả đạt được trong thời gian qua còn hạn chế. Luận văn: Thực trạng hoạt động Trợ giúp pháp lý ở Việt Nam.
Việc đầu tư cơ sở vật chất, kinh phí bảo đảm hoạt động Trợ giúp pháp lý của một số địa phương còn hạn chế chưa tương xứng với yêu cầu nhiệm vụ, phương tiện và trang thiết bị làm việc thiết yếu còn thiếu, chưa có ô tô để đi Trợ giúp pháp lý lưu động. Mặc dù, Trung tâm là đơn vị sự nghiệp công lập không có thu, thực hiện nhiều nhiệm vụ Trợ giúp pháp lý đặc thù nhưng mức cấp cho Trung tâm vẫn khoán theo chỉ tiêu biên chế, do đó kinh phí cho Trợ giúp pháp lý trong thực tế còn rất thấp, tỷ lệ dành cho vụ việc Trợ giúp pháp lý rất nhỏ. Địa điểm tiếp công dân của một số Trung tâm còn chật hẹp, chưa thuận tiện cho dân, các cơ sở vật chất được các Dự án đầu tư đã hư hỏng, xuống cấp nhiều.
Nguyên nhân của những hạn chế, bất cập trong tổ chức và hoạt động Trợ giúp pháp lý nêu trên đã được phân tích trong chính từng hạn chế, bất cập đó. Sau đây xin phân tích các nguyên nhân mang tính chất chung nhất cho các hạn chế, bất cập trên:
Về thể chế: Có thể nói, thể chế là một yếu tố rất quan trọng ảnh hưởng đến tổ chức và hoạt động Trợ giúp pháp lý. Mặc dù hệ thống pháp luật Trợ giúp pháp lý đã tương đối đầy đủ nhưng chưa theo kịp sự phát triển kinh tế, xã hội; chưa đáp ứng với yêu cầu Trợ giúp pháp lý của người dân và tiến trình cải cách hành chính, cải cách tư pháp và xây dựng Nhà nước pháp quyền. Chính sách Trợ giúp pháp lý hiện nay còn một số bất cập, chưa thống nhất và đồng bộ; trong một số trường hợp chưa toàn diện, kịp thời, chưa bám sát thực tiễn dẫn đến một số quy định chưa khả thi. Hơn nữa, việc triển khai các quy định của pháp luật Trợ giúp pháp lý còn nhiều bất cập do các nguyên nhân chủ quan và khách quan, dẫn đến hoạt động Trợ giúp pháp lý chưa thực sự hiệu quả:
Một số mục tiêu, chỉ tiêu, giải pháp đề ra trong Chiến lược, Đề án Quy hoạch quá cao so với nguồn lực và năng lực thực tế, chưa phù hợp với các vùng, miền như mục tiêu về Chi nhánh, phát triển đội ngũ Trợ giúp viên pháp lý, Câu lạc bộ Trợ giúp pháp lý.
Hiện nay, Luật Trợ giúp pháp lý, Luật Tố tụng hành chính, Bộ luật Tố tụng dân sự đã quy định về vai trò Trợ giúp viên pháp lý là người tham gia tố tụng, nhưng Bộ luật Tố tụng hình sự thì chưa ghi nhận với tư cách là người bào chữa nên chưa tạo ra sự đồng bộ trong quá trình thực hiện về hoạt động Trợ giúp pháp lý, đôi khi gặp khó khăn trong quá trình tác nghiệp.
Mặt khác, việc quy định chức danh Trợ giúp viên pháp lý còn bất cập, bởi vì họ có đầy đủ tiêu chuẩn và cung cấp dịch vụ pháp lý như luật sư nhưng không được gọi là luật sư như các nước trên thế giới dẫn không bình đẳng giữa luật sư và Trợ giúp viên pháp lý, ảnh hưởng đến sự tin cậy của người được Trợ giúp pháp lý đối với Trợ giúp viên pháp lý.
Chính sách đối với các Trung tâm là đơn vị sự nghiệp không có thu hoạt động trong lĩnh vực Trợ giúp pháp lý còn hạn chế, chưa thúc đẩy được sự phát triển của các tổ chức này. Việc quy định các chế độ, chính sách đối với Trợ giúp viên pháp lý chưa được bảo đảm, ảnh hưởng đến tâm lý, nhiệt huyết nên chưa tạo động lực khuyến khích Trợ giúp viên pháp lý thực hiện các việc phức tạp như tham gia tố tụng; chưa có chính sách đặc thù để khuyến khích, động viên đối với những người làm công tác Trợ giúp pháp lý, đặc biệt là người dân tộc thiểu số, lực lượng ở vùng miền khó khăn nên đội ngũ cán bộ Trợ giúp pháp lý chưa yên tâm làm việc, chưa có sức hút đối với những người có trình độ cử nhân luật khá, giỏi, luật sư sang làm công tác Trợ giúp pháp lý.
Hệ thống các văn bản quy phạm pháp luật về Trợ giúp pháp lý còn tản mạn nên hạn chế trong việc phát huy hiệu lực điều chỉnh. Luật Trợ giúp pháp lý không điều chỉnh hoạt động Trợ giúp pháp lý của luật sư hành nghề tự do mà chỉ điều chỉnh hoạt động Trợ giúp pháp lý của luật sư Cộng tác viên và một phần hoạt động của luật sư trong tổ chức đăng ký tham gia Trợ giúp pháp lý. Pháp luật về luật sư thì điều chỉnh hoạt động Trợ giúp pháp lý theo nghĩa vụ của luật sư. Còn hoạt động giúp đỡ pháp lý mang tính chất tự nguyện của Luật sư, tổ chức hành nghề luật sư (không đăng ký tham gia Trợ giúp pháp lý) thì chưa có hướng dẫn.
Mặt khác, Luật Trợ giúp pháp lý quy định các tổ chức hành nghề luật sư và các Trung tâm tư vấn pháp luật của các tổ chức xã hội là tổ chức thực hiện Trợ giúp pháp lý khi đăng ký tham gia Trợ giúp pháp lý tại Sở Tư pháp. Tuy nhiên, đến nay Nhà nước chủ yếu làm thủ tục đăng ký tham gia Trợ giúp pháp lý của các tổ chức này, nhưng vẫn chưa có văn bản hướng dẫn tổ chức và hoạt động Trợ giúp pháp lý của các tổ chức này một cách chi tiết như phạm vi hoạt động, chưa quy định cụ thể về luật sư của tổ chức hành nghề và tư vấn viên pháp luật của các Trung tâm tư vấn pháp luật. Luận văn: Thực trạng hoạt động Trợ giúp pháp lý ở Việt Nam.
Việc quy định thù lao cho luật sư Cộng tác viên tham gia Trợ giúp pháp lý là quá thấp so với mức được khách hàng trả trên thị trường. Mặt khác, pháp luật hiện nay không quy định chi thù lao cho luật sư trong các tổ chức đăng ký tham gia Trợ giúp pháp lý, thủ tục thanh toán cho đội ngũ Cộng tác viên Trợ giúp pháp lý lại rườm rà, phức tạp do đó chưa khuyến khích được cá nhân, tổ chức tham gia công tác này; chưa có nhiều cơ chế hữu hiệu khuyến khích thu hút các tổ chức, cá nhân tham gia Trợ giúp pháp lý. Quy định tại Thông tư số 07/2012/TT-BTP ngày 30/7/2012 của Bộ trưởng Bộ Tư pháp hướng dẫn về việc ký hợp đồng cộng tác với Cộng tác viên Trợ giúp pháp lý của Trung tâm chưa đầy đủ gây khó khăn cho việc rà soát, loại bỏ những Cộng tác viên Trợ giúp pháp lý hoạt động không hiệu quả nhưng không thuộc trường hợp bị thu hồi thẻ hoặc chấm dứt hợp đồng cộng tác.
Hơn nữa, chưa có cơ chế kiểm soát một cách hiệu quả hoạt động thực hiện nghĩa vụ Trợ giúp pháp lý theo Luật Luật sư. Mặc dù Liên Đoàn luật sư Việt Nam đã ban hành hướng dẫn quy định thực hiện nghĩa vụ Trợ giúp pháp lý của luật sư, song không có cơ chế bảo đảm việc thực hiện nghĩa vụ này một cách nghiêm túc. Việc quy định nghĩa vụ của luật sư thực hiện 08 giờ/năm chưa thực sự phù hợp với thực tiễn. Trong khoảng thời gian này, thông thường các luật sư chỉ thực hiện được một số vụ tư vấn pháp luật đơn giản mà chưa khuyến khích được họ tham gia tố tụng, đồng thời đặt ra vấn đề nếu thực hiện vụ việc quá thời gian trên sẽ như thế nào.
Đối với vấn đề chất lượng, hiện nay người được Trợ giúp pháp lý mới chỉ có quyền được khiếu nại các thủ tục liên quan đến việc được Trợ giúp pháp lý mà chưa có quy định để họ được quyền khiếu nại về chất lượng Trợ giúp pháp lý, do đó cũng ảnh hưởng đến quyền lợi của những đối tượng này.
Ngân sách Trung ương hỗ trợ tại Quyết định 52/2010/QĐ-TTg và Quyết định 59/2012/QĐ-TTg ngày 24/12/2012 không có nội dung chi thực hiện vụ việc Trợ giúp pháp lý; khâu lập dự toán, thanh quyết toán và kiểm tra khi triển khai Quyết định 59/2012/QĐ-TTg do nhiều đầu mối quản lý, nhiều đơn vị chịu trách nhiệm không phù hợp với chính sách tinh gọn, nâng cao trách nhiệm của cơ quan thực hiện.
Về nhận thức: Trợ giúp pháp lý vẫn còn khá mới mẻ ở Việt Nam nên việc tổ chức, quán triệt và nhận thức về Luật Trợ giúp pháp lý và các văn bản hướng dẫn thi hành ở một số địa phương, có lúc có nơi còn chưa đầy đủ, thiếu toàn diện. Một số cấp uỷ, chính quyền, các ban, ngành ở địa phương, tổ chức chính trị – xã hội, tổ chức chính trị xã hội – nghề nghiệp, tổ chức xã hội – nghề nghiệp chưa nhận thức đầy đủ về vị trí, vai trò, ý nghĩa của công tác Trợ giúp pháp lý trong việc bảo vệ quyền con người, quyền công dân và thực hiện an sinh xã hội nên chưa quan tâm chỉ đạo, theo dõi sát sao để tổ chức thi hành các quy định về Trợ giúp pháp lý, do đó một số nơi chưa bố trí đủ nguồn lực tổ chức thực hiện Trợ giúp pháp lý, chưa tích cực tham gia, hỗ trợ hoạt động Trợ giúp pháp lý. Luận văn: Thực trạng hoạt động Trợ giúp pháp lý ở Việt Nam.
Công tác phối hợp giữa các cơ quan, tổ chức có liên quan với tổ chức Trợ giúp pháp lý có lúc, có nơi còn chưa thật chặt chẽ, cá biệt có cơ quan, tổ chức vẫn coi Trợ giúp pháp lý là nhiệm vụ của riêng ngành Tư pháp. Sự phối hợp giữa các cơ quan tiến hành tố tụng với Trung tâm ở các địa phương chưa thật chặt chẽ, do vậy, hiệu quả trong việc phát hiện đối tượng được Trợ giúp pháp lý là bị can, bị cáo trong vụ án hình sự, là đương sự trong các vụ việc dân sự, hành chính để kịp thời phối hợp hướng dẫn họ về quyền được Trợ giúp pháp lý và cách thức tiếp cận, sử dụng dịch vụ Trợ giúp pháp lý miễn phí của Nhà nước dành cho họ còn hạn chế.
Về thói quen sử dụng dịch vụ pháp lý của người dân: Nhìn chung có thể thấy sự phát triển của thị trường pháp lý ở nước ta còn chậm và chưa được sự quan tâm nhiều của người dân. Mặc dù pháp luật điều chỉnh hầu hết các mối quan hệ trong xã hội, tuy nhiên người dân ở nước ta thường ít có thói quen sử dụng các dịch vụ pháp lý nói chung để giải quyết vấn đề xung quanh nó. Khi vướng hoặc vi phạm các quy định pháp luật vì thiếu hiểu biết pháp luật thì người dân thường nhờ cậy những người quen biết hoặc tự tìm các quy định pháp luật… mà ít có thói quen sử dụng các thiết chế có sẵn của Nhà nước, của xã hội để giải quyết. Thói quen này hình thành từ lâu đời, do đó cần có thời gian mới có thể thay đổi.
Bên cạnh đó, người dân vẫn chưa quen với hoạt động Trợ giúp pháp lý và chức danh Trợ giúp viên pháp lý, nhiều trường hợp chưa thực sự tin tưởng sử dụng dịch vụ của Trợ giúp viên pháp lý mà ưu tiên sử dụng dịch vụ của luật sư, nhiều trường hơp người thuộc diện Trợ giúp pháp lý từ chối Trung tâm cử người bào chữa cho họ. Một số khác thì chưa thực sự tin tưởng tin tưởng sử dụng dịch vụ miễn phí, bởi lẽ họ cho rằng miễn phí đi liền với một dịch vụ không chất lượng. Trong một số vụ việc có tác động lớn đến dư luận xã hội được các phương tiện truyền thông đưa tin, các Trung tâm đã chủ động liên hệ với đối tượng để cử người thực hiện Trợ giúp pháp lý nhưng đã bị từ chối (ví dụ vụ án của ông Nguyễn Thanh Chấn – Bắc Giang…).
- Tiểu kết Chương 2:
Nghiên cứu quá trình hình thành và phát triển của tổ chức và hoạt động về Trợ giúp pháp lý cho thấy, qua từng giai đoạn, tùy thuộc vào điều kiện kinh tế, chính trị, văn hoá xã hội, gắn với những nhiệm vụ chính trị của đất nước, Trợ giúp pháp lý đã thể hiện bản chất tiến bộ của một nền pháp luật vì nhân dân, dân chủ và tiến bộ, giữ vững ổn định an ninh, chính trị, trật tự an toàn xã hội, bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của nhân dân, góp phần quan trọng vào việc đổi mới đất nước, tăng cường pháp chế xã hội chủ nghĩa. Do vậy, để tiếp tục phát huy được vai trò và ý nghĩa của công tác này, từ những phân tích sâu về bất cập và hạn chế trên, trong thời gian tới cần có sự đổi mới trong tổ chức và hoạt động để khắc phục và phát huy hơn nữa những kết quả đạt được trong thời gian qua. Luận văn: Thực trạng hoạt động Trợ giúp pháp lý ở Việt Nam.
CÓ THỂ BẠN QUAN TÂM ĐẾN DỊCH VỤ:
===>>> Luận văn: Giải pháp đổi mới tổ chức và hoạt động Trợ giúp pháp lý

Dịch Vụ Viết Luận Văn Ngành Luật 24/7 Chuyên cung cấp dịch vụ làm luận văn thạc sĩ, báo cáo tốt nghiệp, khóa luận tốt nghiệp, chuyên đề tốt nghiệp và Làm Tiểu Luận Môn luôn luôn uy tín hàng đầu. Dịch Vụ Viết Luận Văn 24/7 luôn đặt lợi ích của các bạn học viên là ưu tiên hàng đầu. Rất mong được hỗ trợ các bạn học viên khi làm bài tốt nghiệp. Hãy liên hệ ngay Dịch Vụ Viết Luận Văn qua Website: https://vietluanvanluat.com/ – Hoặc Gmail: vietluanvanluat@gmail.com
