Luận văn: Ý thức pháp luật của người chưa thành niên ở Hà Nội

Chia sẻ chuyên mục Đề tài Luận văn: Ý thức pháp luật của người chưa thành niên ở Hà Nội hay nhất năm 2026 cho các bạn học viên ngành đang làm luận văn tham khảo nhé. Với những bạn chuẩn bị làm bài luận văn tốt nghiệp thì rất khó để có thể tìm hiểu được một đề tài hay, đặc biệt là các bạn học viên đang chuẩn bị bước vào thời gian lựa chọn đề tài làm luận văn thạc sĩ thì với đề tài Luận văn: Ý thức pháp luật của người chưa thành niên qua thực tiễn quận Hoàng Mai, Hà Nội dưới đây chắc hẳn sẽ cho các bạn cái nhìn tổng quát hơn về đề tài này.

MỞ ĐẦU

1. Lý do chọn đề tài

Trong suốt tiến trình phát triển của lịch sử nhân loại, vấn đề thanh, thiếu niên ( đặc biệt là thanh niên) luôn được tất cả các quốc gia, các thời đại xác định là một vấn đề có tầm quan trọng đặc biệt. Ở nước ta, thanh, thiếu niên là lực lượng xã hội to lớn, là nguồn lực mạnh mẽ thúc đẩy sự phát triển xã hội hiện tại và là người chủ tương lai của đất nước. Nghị quyết Hội nghị lần thứ tư Ban chấp hành Trung ương Đảng khóa VII khẳng định “Sự nghiệp đổi mới có thành công hay không, đất nước bước vào thế kỷ 21 có vị trí xứng đáng trong cộng đồng thế giới hay không phần lớn tùy thuộc vào lực lượng thanh niên, vào việc rèn luyện thế hệ thanh niên; công tác thanh niên là vấn đề sống còn của dân tộc, là một trong những nhân tố quyết định sự thành bại của cách mạng” [10].

Hiện nay, đất nước ta đang bước vào thời kỳ đẩy mạnh Công nghiệp hóa, hiện đại hóa (CNH, HĐH), xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa (NNPQ XHCN) và hội nhập quốc tế (HNQT). Do những biến đổi của tình hình trong nước với bối cảnh quốc tế biến động và phức tạp, đồng thời trước những thách thức to lớn của xu thế toàn cầu hóa, sự phát triển của kinh tế tri thức có tác động mạnh mẽ và làm thay đổi về cơ cấu xã hội, địa vị kinh tế, tư tưởng chính trị, tâm lý, lối sống của thanh thiếu niên v.v… những thay đổi này diễn ra mạnh mẽ, bên cạnh những yếu tố tích cực đan xen những hạn chế tiêu cực.

Công tác giáo dục pháp luật cho thanh thiếu niên nói chung (những người trong độ tuổi từ 10 đến 24 tuổi), đặc biệt là người chưa thành niên (những người ở độ tuổi dưới 18 tuổi) hiện nay tuy đã được quan tâm nhưng chưa đảm bảo xứng tầm với yêu cầu đặt ra trước bối cảnh phát triển kinh tế thị trường (KTTT), Hội nhập quốc tế. Vì vậy, cần tăng cường giáo dục và nâng cao ý thức pháp luật cho người chưa thành niên để giúp họ không những biết bảo vệ quyền, lợi ích của bản thân mà còn góp phần bảo vệ trật tự an toàn xã hội (TTATXH), lợi ích chung của xã hội, quyền và lợi ích của các tập thể, cá nhân khác.

Từ thực tiễn công tác và với mong muốn góp phần nhỏ bé vào việc nâng cao ý thức pháp luật người chưa thành niên trên địa bàn quận Hoàng Mai, Hà Nội nên tôi chọn nội dung: “Ý thức pháp luật của người chưa thành niên qua thực tiễn quận Hoàng Mai, Hà Nội” làm đề tài khóa luận cao học.

2. Tình hình nghiên cứu Luận văn: Ý thức pháp luật của người chưa thành niên ở Hà Nội.

Ý thức pháp luật (YTPL) là vấn đề lý luận cơ bản nên Ý thức pháp luật luôn được các học giả, người nghiên cứu quan tâm sâu sắc. Vì vậy đã có một số tài liệu, công trình nghiên cứu, tìm hiểu về ý thức pháp luật của thanh thiếu niên dưới các góc độ và mức độ khác nhau, gồm các luận văn, luận án, sách chuyên khảo và các bài viết trên tạp chí:

Luận văn thạc sỹ luật học của Mai Ngọc Bích, 2012 “Vai trò của tổ chức Đoàn TNCS Hồ Chí Minh trong việc giáo dục ý thức pháp luật cho thanh niên đô thị”; Luận văn thạc sỹ luật học của Ngô Văn Nam, 2009 “Ý thức pháp luật và xây dựng ý thức pháp luật trong điều kiện nhà nước pháp quyền Việt Nam hiện nay”; Luận văn tiến sỹ luật học của Đinh Xuân Thảo, 1996 “Giáo dục pháp luật cho học sinh trong trường trung học phổ thông ở Việt Nam”;

“Ý thức pháp luật” của PGS.TS Nguyễn Minh Đoan; Báo cáo chuyên đề “ Đoàn TNCS Hồ Chí Minh với việc nâng cao ý thức pháp luật cho thanh niên” của Viện Nghiên cứu Thanh niên, 2001 và một số bài viết trên tạp chí như “Làm thế nào để xây dựng ý thức pháp luật và lối sống theo pháp luật” của GS.TSKH Đào Trí Úc; “ Xây dựng lối sống theo pháp luật nhìn từ góc độ lịch sử truyền thống” của GS. TSKH Vũ Minh Giang, tạp chí Nhà nước và pháp luật, số 3, 1993; Đề tài “Xây dựng ý thức và lối sống theo pháp luật” Mã số KX07- 17 do GS.TSKH Đào Trí Úc chủ biên; Đề tài “Một số vấn đề về giáo dục ý thức pháp luật trong giai đoạn hiện nay” của Vụ Giáo dục ý thức pháp luật – Bộ Tư pháp, do Nguyễn Duy Lãm chủ biên; Một số công trình nghiên cứu của Bộ Tư Pháp về ý thức pháp luật đối với đối tượng thanh thiếu niên ở một số vùng, miền và Trung ương Đoàn có phối hợp với Bộ Tư pháp tổ chức một số hội thảo khoa học tìm hiểu về nhận thức pháp luật và một số giải pháp giáo dục ý thức pháp luật đối với thanh niên một số đối tượng đặc thù.

Các công trình nói trên đã đề cập đến những khía cạnh, những nội dung cụ thể liên quan đến giáo dục ý thức pháp luật cho những đối tượng ở những phạm vi và cách tiếp cận khác nhau. Trên cơ sở nghiên cứu, làm rõ một số vấn đề cơ bản về ý thức pháp luật từ một địa bàn cụ thể, Luận văn sẽ tập trung nghiên cứu ý thức pháp luật của người chưa thành niên và các giải pháp để nâng cao ý thức pháp luật của người chưa thành niên ở quận Hoàng Mai, Hà Nội. Trong quá trình nghiên cứu, luận văn đã tham khảo và kế thừa kết quả nghiên cứu của các công trình, tài liệu khoa học trên và các tài liệu khác có liên quan.

3. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

3.1. Mục đích nghiên cứu Luận văn: Ý thức pháp luật của người chưa thành niên ở Hà Nội.

Làm rõ một số vấn đề cơ bản về lý luận về ý thức pháp luật và ý thức pháp luật của người chưa thành niên, nghiên cứu thực trạng Ý thức pháp luật của người chưa thành niên trên địa bàn quận Hoàng Mai, luận văn đề xuất các giải pháp góp phần nâng cao ý thức pháp luật cho người chưa thành niên trên địa bàn Quận.

3.2. Nhiệm vụ nghiên cứu

• Nghiên cứu, làm sáng tỏ một số vấn đề lý luận về ý thức pháp luật, người chưa thành niên và ý thức pháp luật của người chưa thành niên.
• Trình bày, phân tích thực trạng Ý thức pháp luật và nguyên nhân thực trạng YTPL của người chưa thành niên ở quận Hoàng Mai, Hà Nội.
• Đề xuất các giải pháp nâng cao ý thức pháp luật của người chưa thành niên ở quận Hoàng Mai, Hà Nội đảm bảo tính lý luận, thực tiễn.

4. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

4.1. Đối tượng nghiên cứu

• Ý thức pháp luật

4.2. Phạm vi nghiên cứu

• Ý thức pháp luật của người chưa thành niên ở quận Hoàng Mai, Hà Nội trong giai đoạn hiện nay

5. Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu Luận văn: Ý thức pháp luật của người chưa thành niên ở Hà Nội.

5.1. Cơ sở lý luận

Luận văn được nghiên cứu trên cơ sở phương pháp luận của chủ nghĩa Mác – Lênin; Tư tưởng Hồ Chí Minh về Nhà nước và pháp luật; Quan điểm, chủ trương của Đảng Cộng sản và Nhà nước ta về Nhà nước và pháp luật nói chung, ý thức pháp luật nói riêng.

5.2. Phương pháp nghiên cứu

Để làm sáng tỏ vấn đề nghiên cứu, luận văn sử dụng các phương pháp nghiên cứu cụ thể như: phương pháp lịch sử, phương pháp phân tích, phương pháp tổng hợp, phương pháp so sánh, phương pháp chứng minh, phương pháp logic, phương pháp hệ thống và xã hội học…

6. Ý nghĩa của đề tài

Ý nghĩa lý luận: Qua nghiên cứu để làm sáng tỏ thêm một số vấn đề lý luận về ý thức pháp luật của người chưa thành niên, từ đó luận văn góp phần làm phong phú thêm kiến thức lý luận chung về Nhà nước và pháp luật.

Ý nghĩa thực tiễn: Luận văn có những đề xuất về giải pháp, cung cấp luận cứ cho việc hoạch định chính sách và xây dựng các văn bản pháp luật về thanh, thiếu niên; là tài liệu tham khảo cho việc nghiên cứu nói chung và của các cơ quan hữu quan trên địa bàn Quận và Thủ đô trong xây dựng các chế độ, chính sách về thanh, thiếu niên.

7. Kết cấu của luận văn

Ngoài phần Mở đầu, Kết luận, Danh mục tài liệu tham khảo, Phụ lục, luận văn gồm 3 chương:

• Chương 1: Một số vấn đề lý luận về ý thức pháp luật và ý thức pháp luật của người chưa thành niên.
• Chương 2: Thực trạng ý thức pháp luật của người chưa thành niên trên địa bàn quận Hoàng Mai, Hà Nội.
• Chương 3: Phương hướng, giải pháp nâng cao ý thức pháp luật của người chưa thành niên ở quận Hoàng Mai, Hà Nội.

Chương 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ Ý THỨC PHÁP LUẬT VÀ Ý THỨC PHÁP LUẬT CỦA NGƯỜI CHƯA THÀNH NIÊN

1.1 KHÁI NIỆM, ĐẶC ĐIỂM, CƠ CẤU, CHỨC NĂNG VÀ PHÂN LOẠI Ý THỨC PHÁP LUẬT

1.1.1. Khái niệm ý thức pháp luật Luận văn: Ý thức pháp luật của người chưa thành niên ở Hà Nội.

Với tư cách là một trong những hình thái của ý thức xã hội, ý thức pháp luật là một trong những biểu hiện của trình độ văn hóa xã hội dưới dạng chung nhất, xuất hiện cùng với sự ra đời của nhà nước và pháp luật, phản ánh trực tiếp các quan hệ kinh tế, văn hóa, xã hội, chính trị, pháp luật. Nếu một xã hội mà người dân được giáo dục ý thức pháp luật, nâng cao hiểu biết, nhận thức về pháp luật thì xã hội đó sẽ hạn chế được vi phạm pháp luật, tội phạm. Trên cơ sở đó, góp phần tích cực vào việc hình thành, xây dựng văn hóa pháp lý cho cá nhân và toàn xã hội.

Là một trong những bộ phận cấu thành thuộc thượng tầng kiến trúc xã hội, ý thức pháp luật chịu sự quy định, tác động mạnh mẽ của đời sống xã hội. Ý thức pháp luật được hình thành từ những quan niệm của con người về sự cần thiết của các quy tắc xử sự mà nhà nước cần đảm bảo thực hiện, về tính hợp pháp hay không hợp pháp của các thiết chế, chế định pháp lý… Nếu như pháp luật (xét theo nghĩa khách quan) là những chế định bề ngoài, là hệ thống các quy phạm pháp luật, thì ý thức pháp luật là phạm trù chủ quan, là những quan niệm, quan điểm về pháp luật, là tâm lý, cảm xúc, tâm trạng, nguyện vọng của con người về pháp luật, về các vấn đề pháp lý nói chung [34].

Các hình thái ý thức xã hội khác ở những mức độ khác nhau tác động mạnh mẽ đến ý thức pháp luật cũng như đối với bản thân pháp luật. Chẳng hạn, ý thức pháp luật của người dân Việt Nam trong chế độ phong kiến đã chịu ảnh hưởng sâu sắc của ý thức hệ tư tưởng Nho giáo và tư tưởng chính trị – đạo đức cuả dân tộc Việt. Nội dung Bộ luật Hồng Đức dưới triều vua Lê Thánh Tông là một ví dụ tiêu biểu, tư tưởng văn hóa, đạo đức nho giáo cũng như văn hóa đạo đức dân tộc đã thể hiện sâu sắc trong bộ luật như trật tự đạo đức trong gia đình, xã hội và cả những sự đề cao vai trò của phụ nữ và người cao tuổi. Phạm trù ý thức pháp luật có biểu hiện rất đa dạng, phong phú, vừa có sức ỳ to lớn lại vừa thường xuyên biến đổi do sự tác động của các hình thái ý thức xã hội khác, nhất là trong thời đại bùng nổ thông tin như hiện nay. Sự biến động và tác động thường xuyên của các hiện tượng xã hội, những cảm nhận, thái độ, quan niệm, các lý thuyết, tư duy pháp lý của con người, của các nhóm xã hội, của nhà nước và của toàn xã hội cũng vận động không ngừng. Sự bất bình của người dân về một quyết định sai trái của cơ quan hành chính, sự trung lập về một văn bản mới ra đời… Một quan điểm mới về cách thức, mức độ điều chỉnh của luật bảo vệ môi trường vv.. đều thuộc phạm trù ý thức pháp luật. Luận văn: Ý thức pháp luật của người chưa thành niên ở Hà Nội.

Trước kia, một nhà khoa học Xô Viết nổi tiếng đã từng nhận định “thái độ chủ quan của con người đối với pháp luật hiện hành và mong muốn về những quy định pháp luật mới, được gọi là ý thức pháp luật” [1, tr.91]. Khi một văn bản pháp luật ra đời và được áp dụng vào thực tế cuộc sống, điều luật đó có tính hợp pháp hay không hợp pháp trong các xử sự của con người. Nếu điều luật đó được đa số nhân dân công nhận và nghiêm túc chấp hành thì điều luật đó có tính đúng đắn. Phạm vi tác động của ý thức pháp luật rất rộng, không có lĩnh vực hành vi pháp luật nào của con người lại không cần đến tư duy nhận thức pháp luật – xã hội, như TS. Nguyễn Minh Đoan đã nhận xét [18, tr.22].

Ý thức pháp luật kiểu của giai cấp công nhân được chứa đựng trong các tác phẩm của chủ nghĩa Mác và trong cương lĩnh của các đảng công nhân. Trong các yêu sách đấu tranh của giai cấp vô sản trong các tác phẩm của mình, Mác và Ph. Ăng-ghen không những chỉ ra cho giai cấp vô sản những yêu cầu pháp lý để đấu tranh nhằm xây dựng một xã hội mới, mà còn xây dựng những khái niệm quan trọng nhất về pháp luật, tạo cơ sở cho sự phát triển ý thức pháp luật mới sau này. Cùng với sự phát triển của hệ thống các quan hệ xã hội mới và của pháp luật, ý thức pháp luật kiểu mới ngày càng được phát triển và nâng cao.

Vấn đề ý thức pháp luật được nghiên cứu từ nhiều góc độ khác nhau, như triết học, luật học, tâm lý học, xã hội học. Tuy còn nhiều quan điểm khác nhau, song có thể định nghĩa khái quát: ý thức pháp luật là tổng thể những học thuyết, tư tưởng, quan điểm, quan niệm pháp lý tồn tại trong xã hội, thể hiện mối quan hệ của con người đối với pháp luật, đối với quá trình điều chỉnh pháp luật, sự đánh giá về tính hợp pháp hay không hợp pháp trong xử sự của cá nhân, cũng như trong tổ chức và hoạt động của cơ quan nhà nước, các tổ chức xã hội [19, tr.8].

1.1.2. Các đặc điểm của ý thức pháp luật Luận văn: Ý thức pháp luật của người chưa thành niên ở Hà Nội.

Là một hình thái ý thức xã hội, Ý thức pháp luật có những đặc điểm chung của ý thức xã hội đồng thời có những đặc điểm của một hình thái ý thức riêng. Thông qua các đặc điểm đó có thể thấy rõ những nét tương đồng và sự khác biệt so với các hình thái ý thức xã hội khác.

• Đặc điểm 1: Ý thức pháp luật chịu sự quy định của tồn tại xã hội

YTPL cũng như các hình thái ý thức xã hội khác là sản phẩm của tồn tại xã hội. Những nhận thức, thái độ, tình cảm, quan niệm, mong muốn của con người về pháp luật, về nhà nước suy cho cùng là do những điều kiện xã hội khách quan quy định, chi phối. Như C.Mác khẳng định: “Không phải ý thức của con người quyết định sự tồn tại của họ, trái lại, chính sự tồn tại xã hội của họ quyết định ý thức của họ” [7, tr.15]. Nhìn lại xã hội phong kiến nước ta, Ý thức pháp luật của người dân chịu sự quy định, chi phối của tính chất, đặc điểm và những điều kiện kinh tế phong kiến chủ yếu là sản xuất nông nghiệp lúa nước. Những yếu tố xã hội khác như tư tưởng, đạo đức, tập quán chi phối lớn tới ý thức pháp luật của người dân. Hơn thế, pháp luật có nguồn gốc du nhập và ảnh hưởng của pháp luật Trung Quốc trong quá trình Bắc thuộc và bản thân sự cai trị hà khắc, nhiều quy định chỉ đem lại lợi ích cho triều đình mà đi ngược lại lợi ích người dân nên người dân thường có thái độ thờ ơ, coi thường và chống đối pháp luật, ứng xử chủ yếu theo phong tục, tập quán của từng địa phương. Các phong tục, tập quán ấy phần lớn mang tính phù hợp với trật tự quản lý xã hội của địa phương và đến nay vẫn phát huy giá trị tích cực. Tuy nhiên, một số phong tục, tập quán lạc hậu vẫn tồn tại song song và là rào cản trong quản lý và bảo đảm hiệu lực thống nhất của các văn bản pháp luật.

Trong thời kỳ cơ chế quản lý tập trung, bao cấp, ý thức pháp luật mang nặng tính bình quân chủ nghĩa, người dân còn e dè, ngại sử dụng pháp luật, tâm lý coi thường hoặc thờ ơ với pháp luật. Chuyển sang giai đoạn phát triển kinh tế thị trường (KTTT), xây dựng nhà nước pháp quyền (NNPQ), tự cuộc sống đã rèn luyện cho con người ý thức tôn trọng, chấp hành pháp luật bởi họ thấy điều đó là cần thiết, pháp luật thể hiện nhiều hơn các lợi ích của họ. Nhưng từ một phương diện khác, do sự thôi thúc của đồng tiền, lợi nhuận hoặc những lý do phi kinh tế khác, nhiều người không ngần ngại bất chấp pháp luật hoặc có thái độ bất cần, coi thường các quy định pháp luật. Đó là những biểu hiện về sự quy định của tồn tại xã hội – tức là những điều kiện kinh tế, văn hóa và cả các vấn đề pháp luật, nhà nước đối với ý thức pháp luật. Luận văn: Ý thức pháp luật của người chưa thành niên ở Hà Nội.

Yêu cầu của một xã hội văn minh, hiện đại trên cơ sở phát huy, phát triển những giá trị của văn hóa truyền thống, các văn bản luật phải được ban hành đồng bộ và thực hiện thống nhất trên phạm vi lãnh thổ quốc gia. Nước ta đang trong quá trình xây dựng nền Kinh tế thị trường định hướng XHCN, mọi công dân có quyền tự do kinh doanh theo pháp luật, khuyến khích làm giàu chính đáng… đã có tác động mạnh mẽ đến ý thức pháp luật của các cá nhân với những biểu hiện như: quan tâm đến pháp luật nhiều hơn, tuân thủ pháp luật và luôn có mong muốn về một nền pháp luật nhân văn, một nền tư pháp công bằng, mọi công dân bình đẳng trước pháp luật để hướng đến xây dựng Nhà nước pháp quyền XHCN đòi hỏi ý thức thượng tôn Hiến pháp, pháp luật. Bên cạnh những mặt tích cực, trong nền Kinh tế thị trường cũng có những hiện tượng tiêu cực trong lĩnh vực ý thức pháp luật của một bộ phận dân cư như: coi thường, bất chấp, lạng lách pháp luật, vi phạm những chuẩn mực đạo đức để thu lợi nhuận tối đa…

• Đặc điểm 2: Tính độc lập tương đối của ý thức pháp luật

Cũng như các hình thái ý thức xã hội khác, Ý thức pháp luật là sự phản ánh của tồn tại xã hội nên nó chịu sự quy định của tồn tại xã hội; tuy nhiên ý thức pháp luật cũng có tính độc lập tương đối đối với tồn tại xã hội.

Tính độc lập tương đối của Ý thức pháp luật được thể hiện ở những điểm cơ bản sau: tính lạc hậu, tính tiên phong, tính kế thừa, sự tác động trở lại tồn tại xã hội và các hình thái ý thức xã hội khác.

Ý thức pháp luật thường lạc hậu hơn so với tồn tại xã hội: Thực tế đã chứng minh, khi tồn tại xã hội cũ đã mất đi nhưng ý thức nói chung trong đó có ý thức pháp luật do nó sinh ra vẫn còn tồn tại dai dẳng trong một thời gian dài những tàn dư của quá khứ được giữ lại, đặc biệt trong lĩnh vực tâm lý pháp luật, nơi mà các thói quen và truyền thống đóng vai trò to lớn, phép vua thua lệ làng.

Tính lạc hậu này được thể hiện cả trong lĩnh vực tư tưởng pháp luật, cả trong lĩnh vực tâm lý pháp luật như trong cách suy nghĩ, các đánh giá, quan niệm, những đòi hỏi về pháp luật của nhiều người vẫn chưa theo kịp tư duy hiện đại, điều kiện kinh tế, văn hóa – xã hội hiện đại. Tư duy điều hành công việc nhà nước theo kiểu thời chiến cũng còn rơi rớt lại ở nhiều cán bộ hành chính nhà nước, hay như tư duy về nhà nước phải bao cấp các hoạt động xã hội, tư duy của cơ chế “xin – cho” trong việc giải quyết các công việc của dân; thái độ coi thường pháp luật, tư tưởng cát cứ, phép vua thua lệ làng…

Sự lạc hậu của ý thức pháp luật còn được thể hiện ở tâm lý pháp luật phong kiến như sự thờ ơ, phủ nhận đối với pháp luật, biết đối phó với pháp luật, biết hành vi đó bị pháp luật cấm nhưng vẫn cố tình phạm tội và coi chuyện đó là chuyện bình thường chứ không hề run sợ trước hành vi sai trái của mình, tâm lý luôn muốn chống đối pháp luật. Tâm lý này không chỉ ở người dân mà cả trong một bộ phận cán bộ nhà nước có liên quan đến pháp luật, dấu ấn của những tư tưởng pháp luật thời bao cấp vẫn còn đậm nét như soạn thảo các quy định pháp luật chủ yếu coi trọng yếu tố quản lý nhà nước mà ít chú ý đến sự thuận lợi cho người dân – những đối tượng phải thi hành pháp luật. Tâm lý pháp luật của thời chiến tranh, quản lý tập trung bao cấp vẫn còn ngự trị trong tư tưởng, thái độ và biểu hiện thành những hành vi không hợp pháp hoặc không hợp đạo đức. Điều đó được thể hiện ở trong cung cách quản lý, giải quyết các vụ việc pháp lý của một bộ phận không nhỏ các cán bộ hành chính hoặc trong hành vi vi phạm pháp luật của các cá nhân. Việc dồn khó khăn về thủ tục pháp lý trong một số quy định pháp luật là một biểu hiện, mặc dù công cuộc cải cách thủ tục hành chính những năm qua đã khắc phục được rất nhiều hiện tượng này.

Tính tiên phong của ý thức pháp luật: Là sản phẩm của tư duy, có tính sáng tạo trong việc phản ánh đối với hiện thực khách quan nên trong nhiều trường hợp Ý thức pháp luật có những quan niệm, quan điểm pháp luật vượt lên trước sự phát triển của Tồn tại xã hội, có tính định hướng cho sự phát triển xã hội. Trong những điều kiện xã hội nhất định, tư tưởng của con người, đặc biệt là những tư tưởng khoa học tiên tiến có thể vượt lên trước sự phát triển tồn tại của xã hội. Trong lịch sử, những quan điểm chính trị – pháp lý của C.Mác, I.Lênin, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã có tính tiên phong, mang tầm nhìn sâu rộng về xu thế phát triển tất yếu của xã hội. Những quan điểm về Nhà nước pháp quyền Của chủ tịch Hồ Chí Minh, đặc biệt là về Hiến pháp, về quản lý xã hội bằng pháp luật đã hình thành từ rất sớm. Năm 1919 trong bản “Yêu sách của nhân dân An Nam” gửi tới hội nghị Véc Xây, Bác Hồ đã viết: phải thay thế chế độ sắc lệnh bằng chế độ các đạo luật, và “Bảy xin hiến pháp ban hành. Trăm điều phải có thần linh pháp quyền” [29, tr.438]. Đây chính là kết quả của quá trình hoạt động cách mạng tìm đường đấu tranh giải phóng dân tộc của Người, kế thừa các tinh hoa văn hóa pháp lý của nhân loại vào điều kiện của Việt Nam.

• Tính kế thừa của ý thức pháp luật: Luận văn: Ý thức pháp luật của người chưa thành niên ở Hà Nội.

YTPL phản ánh tồn tại xã hội của một thời đại nào đó, song nó cũng kế thừa những yếu tố nhất định của Ý thức pháp luật các thế hệ và thời đại trước đó. Do vậy, trong ý thức pháp luật luôn giữ lại những tư tưởng, quan điểm pháp luật của thế hệ trước, các thời đại trước của nhân loại. Những yếu tố được kế thừa đó có thể tiến bộ tạo điều kiện cho việc xây dựng, hoàn thiện hệ thống pháp luật có hiệu quả thúc đẩy sự phát triển, hoặc không tiến bộ sẽ cản trở những nhân tố tích cực trong xã hội kìm hãm sự phát triển. Trong xã hội phong kiến, Ý thức pháp luật của con người rất hạn chế, chỉ một phần nhỏ số người được biết chữ thì có thể biết chút ít về pháp luật. Còn phần đông người dân đều mù chữ, cho nên pháp luật được thực thi một các không công bằng, không đúng đắn, thiếu sự thống nhất. Song nó cũng kế thừa những yếu tố nhất định thuộc ý thức pháp luật của thời đại trước đó, tất nhiên những yếu tố được kế thừa có thể là tiến bộ hoặc không tiến bộ. Ví dụ: tập quán pháp là những tập quán lưu truyền trong xã hội phù hợp với lợi ích của giai cấp thống trị đã được nhà nước thừa nhận làm cho chúng trở thành những quy tắc xử sự chung và được nhà nước đảm bảo thực hiện. Đây là hình thức pháp luật xuất hiện sớm nhất và sử dụng nhiều nhất trong các Nhà nước chủ nô, Nhà nước phong kiến và hiện nay còn được sử dụng ở những Nhà nước tư sản có chế độ quân chủ lập hiến, nhưng với mức độ nhất định và trong phạm vi hẹp hơn so với các Nhà nước trước đây.

Trong bối cảnh đẩy mạnh CNH, HĐH, Hội nhập quốc tế và xây dựng Nhà nước pháp quyền XHCN vì mục tiêu “Dân giàu, nước mạnh, dân chủ, công bằng, văn minh”, chúng ta cần nghiên cứu học tập kế thừa chọn lọc các tư tưởng, học thuyết về nhà nước, pháp luật, về cách tổ chức quyền lực nhà nước và xây dựng, thực thi pháp luật của các quốc gia phát triển trên thế giới, cần có sự chọn lọc tiếp thu cái mới, tinh hoa tiến bộ của dân tộc và nhân loại. Như kế thừa các kỹ thuật pháp lý về xây dựng pháp luật, các quan điểm khoa học về tổ chức hoạt động giám sát, thanh tra, các loại hình dịch vụ pháp lý, tranh tụng tại phiên tòa vv..

Sự tác động trở lại của ý thức pháp luật đối với tồn tại xã hội và đối với các hình thái ý thức xã hội khác: Ý thức pháp luật không thụ động, phụ thuộc hoàn toàn vào tồn tại xã hội mà sự phụ thuộc của Ý thức pháp luật cũng chỉ mang tính tương đối, ý thức pháp luật đến lượt mình có tác động trở lại đối với sự tồn tại xã hội, với ý thức chính trị, đạo đức và các yếu tố thượng tầng kiến trúc chính trị pháp lý như nhà nước và pháp luật, tùy thuộc vào ý thức pháp luật tiến bộ hay lạc hậu mà sự tác động của nó có thể là thúc đẩy hay kìm hãm sự phát triển của xã hội. Tư tưởng, lý luận, quan điểm, thái độ đúng đắn, phù hợp tiến bộ xã hội, sự tôn trọng và ý thức chấp hành pháp luật sẽ có vai trò to lớn đối với sự phát triển kinh tế, văn hóa, đạo đức của xã hội.

Ngược lại, những tư tưởng, lý thuyết sai lầm, những quan niệm lệch lạc, thái độ coi thường pháp luật, hành vi vi phạm pháp luật… có tác động tiêu cực đến sự phát triển xã hội, đến môi trường văn hóa pháp lý và văn hóa đạo đức.

Đồng thời, các hình thái ý thức xã hội khác có ảnh hưởng to lớn đến ý thức pháp luật và người lại, ý thức pháp luật cũng tác động mạnh mẽ đến các hình thái ý thức xã hội khác như đạo đức, khoa học, chính trị, tôn giáo… các yếu tố thuộc kiến trúc thượng tầng pháp lý như Nhà nước, pháp luật. Luận văn: Ý thức pháp luật của người chưa thành niên ở Hà Nội.

Sự tác động này có thể tích cực, cùng chiều và cũng có thể tiêu cực, ngược chiều tùy vào từng hiện tượng, từng vấn đề cụ thể và từng giai đoạn lịch sử nhất định. Ý thức pháp luật góp phần rèn luyện, nâng cao ý thức đạo đức và thực hành đạo đức của các cá nhân nhất là trong điều kiện nền Kinh tế thị trường, Hội nhập quốc tế như hiện nay. Ở một xã hội mà Ý thức pháp luật của người dân càng cao thì tội phạm càng ít, từ đó tạo thuận lợi cho xã hội phát triển. Ý thức pháp luật do vậy có vai trò to lớn trong việc giáo dục ý thức và hành vi của con người, hỗ trợ cho họ trong các quan hệ pháp luật hay xã hội mà họ tham gia. Để từng bước xây dựng ý thức tôn trọng pháp luật của các cá nhân, cần thường xuyên phổ biến, giáo dục pháp luật, xây dựng môi trường thuận lợi cho những hành vi hợp pháp.

• Đặc điểm 3: Ý thức pháp luật là hiện tượng mang tính giai cấp, tính dân tộc:

Là sự phản ánh đời sống xã hội, đời sống pháp luật nên Ý thức pháp luật tất yếu mang tính giai cấp, tính dân tộc tương ứng với mỗi thời kỳ lịch sử. Là sản phẩm của pháp luật – Hiện tượng ra đời khi xã hội có phân chia giai cấp nên Ý thức pháp luật có tính giai cấp sâu sắc, đặc biệt là giai cấp thống trị, hệ tư tưởng thống trị; ý thức đó phát sinh và thể hiện thành những yêu cầu, đòi hỏi của giai cấp thống trị về các lợi ích chính trị, kinh tế, xã hội…của giai cấp mình cũng như toàn xã hội; Mỗi quốc gia chỉ có một hệ thống pháp luật nhưng có thể tồn tại nhiều hệ thống ý thức pháp luật khác nhau. Đó là tư tưởng, học thuyết, trường phái, quan điểm, nhận thức về pháp luật của các cá nhân, các nhóm xã hội rất đa dạng về tính chất. Xét từ phương diện cơ cấu xã hội, trong một quốc gia theo đó, ngoài ý thức pháp luật của giai cấp thống trị, nó cũng phản ảnh Ý thức pháp luật của các giai cấp khác trong xã hội như giai cấp bị trị; tầng lớp trung gian, ý thức pháp luật tàn dư, hiện tại, tương lai… Tuy nhiên thế giới quan pháp lý của giai cấp thống trị thường chi phối quan niệm, cách đánh giá, phương pháp tiếp cận các vấn đề chính trị – pháp lý của đời sống xã hội, từ đó, định hướng các hoạt động pháp luật và các hoạt động xã hội khác. Ý thức pháp luật của lực lượng cầm quyền là tiền đề tư tưởng để xây dựng các giá trị, chuẩn mực pháp luật của quốc gia. Do vậy, chỉ Ý thức pháp luật của giai cấp thống trị mới có điều kiện được thể hiện đầy đủ trong pháp luật. Đồng thời cũng phần nào thể hiện ý thức pháp luật của các tầng lớp, các nhóm xã hội. Điều này được thể hiện rõ nét trong các kiểu pháp luật chủ nô, phong kiến. Nhưng trong xã hội ta giữa giai cấp công nhân, nông dân và các tầng lớp lao động phải có lợi ích thống nhất với nhau về cơ bản, do đó, ý thức pháp luật tương đối thống nhất. Nó phản ánh sự thống nhất về chính trị, tư tưởng của các giai cấp, tầng lớp trong xã hội ta. Nhà nước ta là Nhà nước pháp quyền XHCN, của nhân dân, do nhân dân và vì nhân dân, pháp luật thể hiện ý chí nhân dân lao động (NDLĐ). Bên cạnh tính giai cấp thì ý thức pháp luật còn mang tính dân tộc, những tư tưởng, quan điểm liên quan đến sự tồn tại và phát triển, sự thịnh vượng của cả đất nước và của nhân loại nói chung. Mỗi quốc gia trên thế giới với vị trí địa lý, tình hình kinh tế, chính trị, xã hội đều mang những dấu ấn riêng, tạo nên bản sắc dân tộc đặc thù trong bức tranh nhiều màu sắc cộng đồng quốc tế. Ý thức pháp luật phản ánh đời sống xã hội, đời sống pháp luật, cho nên ý thức pháp luật của mỗi quốc gia, mỗi dân tộc có đặc trưng riêng, không dân tộc nào giống dân tộc nào.

1.1.3. Chức năng của ý thức pháp luật Luận văn: Ý thức pháp luật của người chưa thành niên ở Hà Nội.

Chức năng của Ý thức pháp luật là các phương thức hoạt động cơ bản của ý thức pháp luật, thể hiện vai trò, giá trị xã hội. Ý thức pháp luật có ba chức năng cơ bản thể hiện ba mặt chủ yếu của ý thức pháp luật, đó là chức năng nhận thức, chức năng mô hình hóa pháp lý và chức năng điều chỉnh.

Chức năng nhận thức: Một trong các đặc điểm của ý thức xã hội là sự phản ánh đời sống pháp luật. Ý thức pháp luật phản ảnh các điều kiện kinh tế – xã hội cần được điều chỉnh bằng pháp luật trong xã hội và xã hội có phân chia giai cấp.

Thông qua sự phản ánh này chúng ta có được thông tin về hệ thống văn bản pháp luật, tình trạng pháp chế, văn hóa pháp lý, tình hình áp dụng pháp luật. Từ các thông tin đó của ý thức pháp luật chúng ta nhận thức được thực trạng của đời sống pháp luật, đây là chức năng nhận thức của Ý thức pháp luật.

Chức năng mô hình hóa: Nhờ có Ý thức pháp luật mà đánh giá được các mô hình nào là cần thiết và tất yếu để hướng hành vi, cách xử sự, các quan hệ xã hội phát triển có kết quả. Đó là chức năng mô hình hóa pháp lý của ý thức pháp luật. Trên cơ sở nhận thức đúng đắn về lợi ích, trách nhiệm của cá nhân, tập thể và toàn xã hội sẽ tạo cho các chủ thể ý thức tự điều chỉnh hành vi của mình cho phù hợp với lợi ích của chủ thể khác cũng như với lợi ích chung của toàn xã hội. Không dừng lại ở đó, Ý thức pháp luật cao còn tạo cho các chủ thể thái độ tích cực, đấu tranh với các hành vi, hiện tượng vi phạm pháp luật. Ý thức pháp luật trên cơ sở mô hình hóa các hành vi nhất định đã định hướng cho hành vi của chủ thể. Tuy nhiên, nếu ý thức pháp luật thấp, nhận thức không đúng đắn về lợi ích và trách nhiệm của chủ thể thì Ý thức pháp luật, có thể làm cho hành vi của chủ thể trở nên sai lệch với các yêu cầu của pháp luật hiện hành.

Chức năng điều chỉnh: Ý thức pháp luật định hướng cho hành vi của con người phù hợp hay không phù hợp với yêu cầu của pháp luật hiện hành, hoặc làm cho hành vi của con người trở nên không phù hợp với các yêu cầu đó. Như vậy ý thức pháp luật có chức năng điều chỉnh hành vi con người. Luận văn: Ý thức pháp luật của người chưa thành niên ở Hà Nội.

Các chức năng trên của Ý thức pháp luật liên hệ chặt chẽ với nhau và tác động trong một cơ chế thống nhất, chúng bao gồm cả yếu tố đánh giá và dự báo xã hội. Ý thức pháp luật luôn chứa đựng sự đánh giá thực hiện khách quan, hành vi xử sự của con người dưới lăng kính pháp lý, đồng thời cùng với việc đưa ra nguyên tắc mô hình hóa pháp lý cũng như trong thực hiện pháp luật.

YTPL tham gia vào tất cả các giai đoạn của quá trình điều chỉnh pháp luật, là cơ sở tư tưởng chỉ đạo toàn bộ quá trình điều chỉnh pháp luật để việc điều chỉnh pháp luật được tiến hành đúng đắn, có cơ sở khoa học và đạt hiệu quả cao. Trình độ văn hóa pháp lý và ý thức pháp luật của các tổ chức, cá nhân mà đặc biệt là của đội ngũ những người trực tiếp xây dựng, tổ chức thực hiện và bảo vệ pháp luật có ảnh hưởng rất lớn tới hiệu quả điều chỉnh pháp luật.

1.1.4. Cơ cấu của ý thức pháp luật

YTPL là một hiện tượng chính trị – pháp lý phức tạp. Căn cứ vào những tiêu chí khác nhau có thể chia Ý thức pháp luật thành những bộ phận cấu thành khác nhau. Trong khoa học luật học tồn tại những quan điểm khác nhau về cơ cấu ý thức pháp luật, mỗi cách phân chia có ý nghĩa nhất định nhằm khám phá bản chất, đặc điểm và vai trò của ý thức pháp luật… Theo quan điểm chung được thể hiện trong nhiều công trình khoa học. Như trong các giáo trình Lý luận chung về nhà nước và pháp luật của GS. TS. Phạm Hồng Thái cùng đồng chủ biên là PGS. TS. Đinh Văn Mậu, PGS. TS. Hoàng Thị Kim Quế vv… Đôi khi hai bộ phận này còn được gọi là hai trình độ, mức độ thể hiện của ý thức pháp luật. Bản thân tác giả luận văn cũng tán đồng quan điểm này và xét trên phương diện triết học về các hình thái ý thức xã hội, người ta cũng xác định cơ cấu (hay trình độ, mức độ) của ý thức xã hội là bao gồm hệ tư tưởng xã hội và tâm lý xã hội. Cơ cấu của ý thức pháp luật bao gồm hai bộ phận cấu thành cơ bản đó là hệ tư tưởng pháp luật và tâm lý pháp luật.

• Hệ tư tưởng pháp luật: Luận văn: Ý thức pháp luật của người chưa thành niên ở Hà Nội.

Hệ tư tưởng là một hệ thống tư tưởng dùng làm khung để giải thích và đánh giá quan hệ giữa con người, giữa con người và thực tại, giải thích và đánh giá những vấn đề xã hội và xung đột xã hội hoặc nêu lên những mục đích của hoạt động xã hội nhằm khẳng định hoặc thay đổi, phát triển những quan hệ xã hội tương ứng. Là hệ thống lý luận hoàn chỉnh gồm những quan niệm, quan điểm phản ánh các mối quan hệ chính trị – xã hội đặc biệt giữa các giai cấp, quốc gia xoay quanh vấn đề nhà nước và pháp luật diễn ra trong lịch sử cũng như lợi ích của các tầng lớp giai cấp nhất định xung quanh vấn đề này, có khả năng hướng dẫn đối với các lực lượng xã hội. Hệ tư tưởng miêu tả một cấp độ về tư duy chính trị mang tính triết học hay là lý luận có hệ thống [31].

Hệ tư tưởng pháp luật (HTTPL) là tổng thể những quan điểm, tư tưởng, học thuyết các khái niệm về pháp luật, về nhà nước; là sự phản ánh toàn diện đời sống pháp luật bằng sự khái quát thành lý luận, thành các học thuyết về Nhà nước và pháp luật. Tư tưởng pháp luật của nhân loại đã có bề dày lịch sử và thường xuyên có sự kế thừa, bổ sung, hoàn thiện phù hợp với sự tiến bộ xã hội. Trong lịch sử đã có nhiều Hệ tư tưởng pháp luật tiêu biểu như tư tưởng pháp luật Arixtot, Platon, Khổng Tử, Hàn Phi Tử; Hêghen, Monteskiơ; học thuyết Mác – Lênin về nhà nước và pháp luật, tư tưởng nhà nước pháp quyền Hồ Chí Minh vv… Hệ tư tưởng pháp luật của quốc gia thường thể hiện trong cương lĩnh, nghị quyết của đảng cầm quyền, trong các chính sách của Nhà nước, các bài nói, viết của các lãnh tụ của đảng và Nhà nước, trong nội dung và tinh thần các văn bản pháp luật đã ban hành. Đây không phải là sự phản ánh trực tiếp ở mức độ cảm giác mà là sự phản ánh tự giác, có mục đích, có tổ chức của hoạt động tư duy lý luận. Một hệ tư tưởng pháp luật cao bao giờ cũng đi liền với tri thức pháp luật cao mang tính khoa học có thể vượt lên trước cả tồn tại xã hội thực hiện vai trò hướng dẫn, chỉ đạo. Nội dung phản ánh, luận giải trong tư tưởng pháp luật bao quát hầu hết các lĩnh vực cơ bản của đời sống nhà nước và pháp luật: vai trò, giá trị, chức năng của pháp luật; cách thức xây dựng, kỹ thuật xây dựng pháp luật và áp dụng pháp luật; quan điểm về các loại nguồn pháp luật; các quyền và nghĩa vụ pháp lý; hoạt động đào tạo, giáo dục pháp luật vv… Luận văn: Ý thức pháp luật của người chưa thành niên ở Hà Nội.

• Tâm lý pháp luật:

Tâm lý pháp luật (TLPL) được hình thành tự phát dưới dạng tâm trạng, cảm xúc, thái độ, tình cảm đối với pháp luật và các hiện tượng pháp luật. Nó thể hiện mối quan hệ, thái độ của chủ thể đối với pháp luật và đời sống pháp luật. Sự tồn tại của tâm lý pháp luật luôn gắn với những đặc điểm tâm lý của con người. Những hiện tượng pháp luật trong đời sống xã hội tác động lên tâm lý mỗi người, mỗi cộng đồng khác nhau và hình thành ở họ những cách xử sự khác nhau. Tâm lý pháp luật bao giờ cũng mang tính bền vững, bảo thủ hơn so với tư tưởng pháp luật vì nó gắn bó chặt chẽ với truyền thống, tập quán, thói quen của cá nhân hoặc cộng đồng.

So với tư tưởng, học thuyết pháp luật, Tâm lý pháp luật được hình thành một cách tự phát, thiếu tính hệ thống. Ví dụ: tình cảm đối với vấn đề công bằng, nỗi sợ hãi trước trừng phạt, sự đồng tình hay phản đối với bản án mà Tòa đã tuyên cho bị cáo. Thái độ quan tâm, phẫn nộ hay trung lập, lãnh đạm, thờ ơ đối với các hành vi vi phạm pháp luật… đều là những biểu hiện đa dạng, nhạy cảm về tâm lý pháp luật của các cá nhân [34, tr.439].

Tâm lý pháp luật có ảnh hưởng lớn đến thái độ của chủ thể đối với pháp luật. Khi chủ thể nhận thức được sự cần thiết của pháp luật, tin tưởng vào sự công bằng, nghiêm minh của pháp luật thì họ tự giác tuân thủ pháp luật. Còn nếu chủ thể có trình độ hiểu biết pháp luật thấp, xem thường pháp luật thì có thể có những hành vi vi phạm pháp luật. Hoặc cũng có những chủ thể miễn cưỡng chấp hành các quy định của pháp luật do sợ hãi [17, tr.27]. Do vậy phải có những biện pháp thích hợp trong phổ biến giáo dục pháp luật để hình thành trong mỗi công dân tâm lý pháp luật đúng đắn, tạo cho họ niềm tin vào pháp luật để họ có thói quen sống và làm việc theo pháp luật, biết đấu tranh với những biểu hiện và hành vi vi phạm pháp luật.

1.1.5. Phân loại ý thức pháp luật Luận văn: Ý thức pháp luật của người chưa thành niên ở Hà Nội.

Những biểu hiện của Ý thức pháp luật rất phong phú, đa dạng; trong đó phân loại ý thức pháp luật dựa vào nhiều tiêu chí khác nhau, mỗi cách phân loại có ý nghĩa lý luận và thực tiễn nhất định.

Căn cứ vào mức độ nhận thức, có thể chia ý thức pháp luật thành: ý thức pháp luật thông thường, ý thức pháp luật mang tính lý luận và ý thức pháp luật mang tính nghề nghiệp.

Ý thức pháp luật thông thường hay phổ thông: là những quan niệm, nhận thức, tri thức; tình cảm, thái độ của con người hình thành một cách trực tiếp trong hoạt động thực tiễn hàng ngày, chưa được khái quát hóa ở trình độ lý luận. Ý thức pháp luật thông thường nhìn chung mới chỉ phản ánh những hiện tượng pháp lý – xã hội bên ngoài, chưa đi sâu vào bản chất, nội dung bên trong của các hiện tượng pháp luật. Nhưng chính ý thức pháp luật thông thường lại phản ánh một cách sinh động, trực tiếp, chân thực các hiện tượng pháp lý do vậy có ý nghĩa to lớn cho việc xây dựng pháp luật và thực hiện, áp dụng pháp luật.

Đồng thời ý thức pháp luật thông thường còn có ý nghĩa cho công tác nghiên cứu khoa học, hình thành ý tưởng mới cho các nhà khoa học và các nhà quản lý, áp dụng pháp luật bởi lẽ nó mang tính chân thật, thiết thực về các vấn đề pháp luật. Ví dụ, sự bất bình của người dân trong việc giải quyết các vụ án hành chính, sự dây dưa của các cơ quan chức năng trong việc xử lý một số vụ tham nhũng, chính những sự phản ứng đó của người dân sẽ đem lại cho người nghiên cứu, nhà quản lý những ý tưởng mới, những phát hiện mới để hoàn thiện việc nghiên cứu hay trong việc xây dựng, áp dụng pháp luật. Tuy là trình độ thấp so với ý thức pháp luật lý luận nhưng những tri thức kinh nghiệm phong phú, gần gũi với cuộc sống sinh động của ý tưởng khoa học, các lý thuyết khoa học về pháp luật [6, tr.423-524]. Khi nói một người có ý thức pháp luật thông thường nghĩa là anh ta chỉ có hiểu biết nhất định về các Quy phạm pháp luật hiện hành, có kinh nghiệm giải quyết các vụ việc pháp lý cụ thể nhưng chưa có những tri thức pháp luật sâu sắc mang tính lý luận, mang tính hệ thống. Luận văn: Ý thức pháp luật của người chưa thành niên ở Hà Nội.

Ý thức pháp luật mang tính lý luận: thể hiện dưới dạng các học thuyết, quan điểm về pháp luật, về nhà nước như quan điểm về bản chất của pháp luật, mối quan hệ qua lại của pháp luật và các hiện tượng xã hội khác, vai trò điều chỉnh của pháp luật trong xã hội, mối quan hệ giữa pháp luật với các hiện tượng xã hội khác như chính trị, đạo đức, văn hóa. Những quan điểm về pháp luật của Ý thức pháp luật mang tính lý luận thường có tính khái quát hóa, tính hệ thống, được xây dựng trên cơ sở khoa học và đúc kết từ thực tiễn. Nó giúp cho hoạt động soạn thảo, xây dựng các dự án pháp luật phản ánh được các lợi ích và nhu cầu của xã hội. Nếu Ý thức pháp luật thông thường mới chỉ phản ánh mối liên hệ bên ngoài, chưa đi vào bản chất bên trong của pháp luật thì ý thức pháp luật mang tính lý luận phản ánh những vấn đề bản chất của pháp luật như giá trị xã hội của pháp luật, các nguyên lý hình thành và áp dụng pháp luật, kỹ thuật pháp lý, tính chất của các quan hệ pháp luật vv..

Ý thức pháp luật nghề nghiệp: là Ý thức pháp luật của những người có hoạt động liên quan trực tiếp đến pháp luật: từ xây dựng pháp luật, áp dụng pháp luật, giải thích pháp luật, tư vấn pháp luật, đào tạo, nghiên cứu pháp luật vv.. Trước hết là Ý thức pháp luật của các nhà làm luật, các nhà áp dụng pháp luật như thẩm phán, của các luật sư, kiểm sát viên, thanh tra viên, các luật gia vv…

Các chủ thể của Ý thức pháp luật nghề nghiệp còn bao gồm tất cả các cán bộ quản lý hành chính mà công việc hàng ngày của họ có liên quan đến việc áp dụng pháp luật vào những trường hợp cụ thể. So với ý thức pháp luật thông thường và Ý thức pháp luật lý luận ở trên, Ý thức pháp luật nghề nghiệp có những đặc trưng nhất định. Trước hết đó là tính chất chuyên môn nghiệp vụ sâu, rộng hơn xuất phát từ yêu cầu nghề nghiệp của họ. Tiếp đến là các kỹ năng phân tích, kỹ năng vận dụng, nghệ thuật vận dụng vào những tình huống, những vấn đề thực tế đặt ra. Tính chuyên nghề nghiệp và cả thói quen trong các thao tác pháp lý. Để làm được điều đó, đòi hỏi ở người áp dụng pháp luật một vốn tri thức, kinh nghiệm, kỹ năng và bản lĩnh nghề nghiệp cao.

• Căn cứ vào chủ thể, có thể chia ý thức pháp luật thành: ý thực pháp luật cá nhân, ý thức pháp luật nhóm và ý thức pháp luật xã hội Luận văn: Ý thức pháp luật của người chưa thành niên ở Hà Nội.

Ý thức pháp luật cá nhân: là những tư tưởng, quan điểm, khái niệm, tâm lý pháp luật của mỗi công dân. Ý thức pháp luật cá nhân không hoàn toàn giống nhau, bởi nó phụ thuộc vào các yếu tố khách quan như điều kiện chính trị, kinh tế – xã hội và các yếu tố chủ quan của họ. Có thể cũng chính là anh A nhưng ngày hôm nay đã có ý thức coi thường quy định pháp luật giao thông nhưng đến ngày kia anh ta lại nhận thức và có ý thức tôn trọng luật giao thông. Đó có thể do nhiều lý do như sau khi thấy một người khác bị xử phạt vi phạm, hoặc được phổ biển, giải thích luật giao thông hoặc lý do, tác động khác.

Ý thức pháp luật xã hội: là Ý thức pháp luật của bộ phận tiên tiến, đại diện cho xã hội. Nội dung của Ý thức pháp luật xã hội thể hiện các quan điểm, tư duy khoa học về pháp luật, đã và đang được phổ biến trong xã hội, tác động đến ý thức, hành vi pháp luật trên diện rộng. Ví dụ như hiện nay, trong xã hội đã và đang tồn tại, đang tác động mạnh về tinh thần thượng tôn pháp luật, Ý thức pháp luật nhân văn trong nhà nước pháp quyền, ý thức về dân chủ, công khai, minh bạch, ý thức về đấu tranh chống các vi phạm pháp luật, đặc biết đối với tệ nạn tham nhũng .

Ý thức pháp luật nhóm: phản ánh những đặc điểm của các nhóm xã hội tương ứng. Đó là những quan điểm, nhận thức, tư tưởng tình cảm pháp luật của một nhóm người nhất định trong xã hội. Các nhóm xã hội được liên kết với nhau theo những tiêu chuẩn, lợi ích nhất định và trong những điều kiện sống có nét tương đồng. Do vậy, các nhóm xã hội có những quan niệm, tư duy, thái độ, cách đánh giá, những yêu cầu đối với pháp luật tương đối giống nhau. Ví dụ, Ý thức pháp luật của nông dân, công nhân, trí thức, thanh niên, giới văn nghệ sỹ, giới thầy thuốc, giới sinh viên . đều có những đặc trưng riêng. Trong đó người chưa thành niên là một nhóm đối tượng có đặc trưng do chưa phát triển đầy đủ về thể chất cũng như tâm sinh lý, kinh nghiệm sống và kiến thức, trình độ nhận thức pháp luật của họ chưa cao, dễ bị kích động, lôi kéo vào những hoạt động phiêu lưu, mạo hiểm nên dễ vi phạm pháp luật.

1.2 MỐI QUAN HỆ GIỮA Ý THỨC PHÁP LUẬT VÀ PHÁP LUẬT Luận văn: Ý thức pháp luật của người chưa thành niên ở Hà Nội.

YTPL là tổng thể những học thuyết, tư tưởng, quan điểm, quan điểm, quan niệm pháp lý tồn tại trong xã hội, thể hiện mối quan hệ của con người đối với pháp luật và quá trình điều chỉnh pháp luật. Pháp luật ở đây được hiểu trên nghĩa rộng, bao quát toàn bộ các hiện tượng cơ bản của đời sống pháp luật: cả văn bản pháp luật – pháp luật trên giấy, cả hành vi thực hiện pháp luật của cá nhân, người dân, cán bộ nhà nước, các tổ chức, cả các văn bản áp dụng pháp luật vào từng trường hợp cụ thể.

1.2.1. Vai trò của ý thức pháp luật đối với pháp luật

1.2.1.1. Tác động của ý thức pháp luật đối với hoạt động xây dựng pháp luật

YTPL là tiền đề trực tiếp cho hoạt động xây dựng pháp luật. Ý thức pháp luật cho phép đánh giá đúng đắn yêu cầu điều chỉnh bằng pháp luật đối với các quan hệ xã hội (QHXH) mà cuộc sống đặt ra. Ý thức pháp luật cao cũng đảm bảo cho hoạt động, xây dựng và ban hành các văn bản quy phạm pháp luật được tốt. Ví dụ, nếu có ý thức pháp luật phù hợp, đúng đắn (bao gồm cả tư tưởng, quan điểm cả tâm lý pháp luật) về vấn đề phụ nữ thì sẽ là tiền đề thuận lợi cho việc xây dựng, ban hành Luật bình đẳng giới.

YTPL cao có nghĩa là sự hiểu biết về pháp luật và các hiện tượng pháp lý càng sâu, rộng. Điều này giúp cho các nhà làm luật của các cơ quan có thẩm quyền làm luật ban hành những văn bản quy phạm pháp luật (QPPL), có chất lượng, tránh được sự chồng chéo, mâu thuẫn nhau giữa các văn bản, bảo đảm được tính đồng bộ của hệ thống pháp luật.

Các quy tắc xử sự trước khi được ghi nhận thông qua dưới dạng văn bản đã tồn tại trong ý thức pháp luật của chủ thể dưới dạng mô hình được trừu tượng hóa một cách khoa học. Ý thức pháp luật là nhân tố chủ quan có ý nghĩa quyết định đối với nội dung của các văn bản Quy phạm pháp luật. Pháp luật tiến bộ ghi nhận và phản ánh trung thành các tư tưởng dân chủ, nhân đạo, công bằng. Sự thống nhất giữa quyền và nghĩa vụ xuất phát từ vai trò trên của ý thức pháp luật đối với hoạt động xây dựng pháp luật cần thiết phải hoàn thiện hệ tư tưởng pháp luật với tính cách là bộ phận lý luận khoa học của ý thức pháp luật mà ở đó phản ánh các lợi ích nhu cầu xã hội và chuyển hóa chúng thành các chế định và quy phạm pháp luật trước hết điều đó liên quan tới sự nâng cao trình độ pháp luật nghề nghiệp của các cán bộ cơ quan đó thẩm quyền xây dựng pháp luật, đồng thời công tác xây dựng pháp luật cũng đòi hỏi phải nâng cao ý thức pháp luật cho các tầng lớp nhân dân lao động vì trong quá trình phát triển và mở rộng dân chủ Nhân dân lao động ngày càng tham gia rộng rãi hơn vào quá trình xây dựng pháp luật.

Chất lượng của các văn bản pháp luật phụ thuộc rất lớn vào ý thức pháp luật trước hết là của những nhà làm luật, của người tham gia vào hoạt động này. Trong xây dựng pháp luật, ý thức pháp luật của người dân có ý nghĩa rất quan trọng, bởi vì họ là những người được tham gia góp ý kiến xây dựng pháp luật, nếu ý thức pháp luật họ tốt họ sẽ có những đóng góp ý kiến đúng đắn, có chất lượng hoặc ngược lại.. nếu ý thức pháp luật của họ thấp, sai lệch.. việc góp ý kiến của họ sẽ giảm chất lượng [18, tr.23]. Luận văn: Ý thức pháp luật của người chưa thành niên ở Hà Nội.

Thực tế cho thấy, nếu ý thức pháp luật của các nhà làm luật – những người trực tiếp soạn thảo ban hành pháp luật đúng đắn thì họ sẽ cho ra đời những văn bản pháp luật có chất lượng có chất lượng, phù hợp cuộc sống. Trong trường hợp ngược lại – sẽ cho ra đời văn bản pháp luật thiếu khách quan, không phù hợp cuộc sống, không khả thi sẽ kìm hãm sự phát triển xã hội và làm giảm lòng tin của nhân dân vào hoạt động quản lý nhà nước (thí dụ như vấn đề quản lý bán hàng rong, quản lý xe ba bánh tự chế…). Những năm gần đây, do ý thức pháp luật của các nhà làm luật được nâng cao (thể hiện ở trình độ lý luận, tư duy pháp lý và tình cảm thái độ của họ về pháp luật) nên nhìn chung đã cho ra đời những văn bản pháp luật có chất lượng, đáp ứng được yêu cầu của cuộc sống (tiêu biểu như Bộ luật dân sự, Bộ luật hình sự năm 1999, Luật doanh nghiệp năm 2005…)

1.2.1.2. Tác động của ý thức pháp luật đối với hoạt động thực hiện pháp luật

“Thực hiện pháp luật là một quá trình hoạt động có mục đích nhằm làm cho các quy định của pháp luật đi vào cuộc sống, trở thành những hành vi thực tế hợp pháp của các chủ thể pháp luật” [19, tr.94]. Có bốn hình thức thực hiện pháp luật: tuân thủ pháp luật, chấp hành pháp luật, sử dụng pháp luật, áp dụng pháp luật. Ý thức pháp luật có tác động tích cực đến việc nhận thức và thực hiện hành vi của các tổ chức và cá nhân. Ý thức pháp luật là cơ sở để các chủ thể nhận thức và thể hiện thái độ của mình đối với các quy định của pháp luật, từ đó, xác định động cơ, mục đích, lựa chọn phương án xử sự và thực hiện hành vi pháp luật. Có nhiều yếu tố khác nhau tác động đến quá trình thực hiện pháp luật, song ý thức pháp luật là nhân tố quan trọng. Các văn bản Quy phạm pháp luật sau khi được ban hành mà không được thực thi hoặc thực thi không có hiệu lực, hiệu quả, hoặc có được thực hiện nhưng hiệu lực, hiệu quả không cao thì những văn bản Quy phạm pháp luật sẽ chỉ là giấy tờ, không thể đi vào thực tế cuộc sống. Hoạt động thực thi pháp luật là do các cơ quan quản lý nhà nước, các bộ, ngành, địa phương thực hiện mà trực tiếp là do các cán bộ, công chức thực thi. Luận văn: Ý thức pháp luật của người chưa thành niên ở Hà Nội.

Việc thực hiện pháp luật phụ thuộc vào trình độ nhận thức pháp luật, tâm lý, tình cảm pháp luật của con người. Các Quy phạm pháp luật điều chỉnh hành vi của các chủ thể pháp luật thông qua sự tác động vào ý thức của họ đối với các cá nhân, hoạt động nhận thức các yêu cầu của Quy phạm pháp luật từ đó xác lập động cơ mục đích sự lựa chọn phương án xử sự bao giờ cũng xảy ra trước khi họ thực hiện hành vi pháp luật. Vì vậy, Ý thức pháp luật của các chủ thể càng cao thì sự tuân thủ pháp luật, sử dụng pháp luật, chấp hành pháp luật của họ càng đúng đắn. Nếu người kinh doanh tôn trọng pháp luật và có đạo đức nghề nghiệp thì họ sẽ chấp hành pháp luật, không làm hàng giả, không xâm phạm lợi ích, uy tín của cơ sở kinh doanh khác. Và ngược lại, họ sẽ làm hàng giả, hàng nhái, hàng độc hại cho sức khỏe, trốn thuế… Để nâng cao ý thức chấp hành pháp luật trong nhân dân thì các đạo luật không chỉ có tính đúng đắn, phù hợp, khả thi mà công tác tuyên truyền giáo dục pháp luật và các biện pháp cưỡng chế pháp lý cũng hết sức cần thiết để tránh hình thành tâm lý luôn muốn chống đối pháp luật. Do vậy, hoạt động thực hiện pháp luật sẽ không thể có hiệu lực, hiệu quả nếu như trình độ hiểu biết, nhận thức về pháp luật cũng như thái độ đối với pháp luật, thái độ chấp hành pháp luật của người thực thi pháp luật không cao, không đáp ứng với những đòi hỏi cấp thiết đặt ra từ thực tiễn. Ở mỗi vị trí công tác của mình trong hoạt động thực thi pháp luật cần có những nhận thức đúng đắn, đầy đủ, có thái độ tôn trọng pháp luật, nghiêm túc chấp hành những quy định của pháp luật thì hoạt động thực thi pháp luật mới có hiệu lực, hiệu quả, làm giảm những chi phí tốn kém không cần thiết cho xã hội, nâng cao niềm tin của quần chúng nhân dân đối với sự nghiêm minh của pháp luật cũng như đối với hoạt động của các cơ quan quản lý nhà nước.

Tác động của ý thức pháp luật đối với hoạt động áp dụng pháp luật: Ý thức pháp luật có vai trò đặc biệt quan trọng trong hoạt động áp dụng pháp luật, đối với người áp dụng pháp luật cũng như người bị áp dụng pháp luật. Chủ thể có thẩm quyền áp dụng pháp luật cũng như chủ thể bị áp dụng pháp luật đều cần có Ý thức pháp luật để điều chỉnh hành vi của mình và hành vi của chủ thể khác phù hợp với mục đích và yêu cầu của pháp luật và có đủ khả năng bảo vệ lợi ích cho mình, lợi ích cho các chủ thể khác cũng như lợi ích của toàn xã hội. Áp dụng pháp luật là quá trình sử dụng cái chung ( quy phạm pháp luật) để giải quyết cái riêng, cái cụ thể. Trong thực tiễn, cái riêng, cái cụ thể rất đa dạng, phong phú, đòi hỏi người áp dụng pháp luật phải hiểu biết nhiều, trong đó Ý thức pháp luật là yếu tố quan trọng để áp dụng đúng đắn pháp luật trong cuộc sống. Bởi, áp dụng pháp luật là hoạt động phức tạp có ảnh hưởng lớn đến quyền và nghĩa vụ của các bên trong quá trình áp dụng pháp luật, do đó, đòi hỏi hoạt động này phải thận trọng, chính xác dựa trên cơ sở những quy định của pháp luật. Thực tế cho thấy, đội ngũ cán bộ, công chức có thể đánh giá là lực lượng có nhận thức sâu về các quy định pháp luật trong lĩnh vực họ công tác. Họ là người đại diện cho nhà nước thực hiện việc áp dụng các quy định của pháp luật vào thực tiễn cuộc sống bằng các quyết định áp dụng pháp luật. Chất lượng, hiệu quả, tính đúng đắn của các quyết định áp dụng pháp luật phụ thuộc rất nhiều vào nhận thức pháp luật, tâm lý, tình cảm pháp lý, đạo đức của người cán bộ áp dụng pháp luật. Nâng cao Ý thức pháp luật của đội ngũ cán bộ quản lý hành chính nhà nước là khâu quan trọng nhằm nâng cao hiệu lực, hiệu quả quản lý, tạo điều kiện thúc đẩy việc nâng cao ý Ý thức pháp luật trong xã hội, xây dựng củng cố các mối quan hệ xã hội trên cơ sở pháp luật. Một trong những hoạt động chủ yếu của QLNN là xây dựng, ban hành và tổ chức thực hiện các văn bản pháp luật. Cán bộ, công chức có thể trực tiếp ban hành hay tham gia, xây dựng, ban hành các quyết định hành chính, các văn bản quy phạm pháp luật. Do đó, nếu nhận thức, hiểu biết của cán bộ, công chức tốt thì chất lượng của các văn bản pháp luật sẽ tốt, đáp ứng được với những đòi hỏi của thực tế. Ngược lại, nếu trình độ của công chức hành chính còn bất cập thì rất dễ dẫn đến tình trạng chất lượng của các văn bản pháp luật chưa cao, chưa đáp ứng với yêu cầu của thực tế. Ngoài ra, nếu trong trường hợp vì những động cơ xấu, vụ lợi, với những suy nghĩ, ý muốn tiêu cực của mình, rất có thể họ sẽ góp phần cho ra đời quyết định sai trái, vi phạm pháp luật, ảnh hưởng nghiêm trọng đến uy tín, hiệu lực, hiệu quả hoạt động của các cơ quan nhà nước. Luận văn: Ý thức pháp luật của người chưa thành niên ở Hà Nội.

YTPL còn có vai trò đặc biệt quan trọng trong trường hợp các Quy phạm pháp luật hiện hành bị lạc hậu, không đáp ứng một cách đầy đủ, chính xác những đòi hỏi của sự phát triển xã hội hoặc trong trường hợp cần giải quyết những vụ việc không có pháp luật trực tiếp điều chỉnh (cần áp dụng pháp luật theo phương pháp tương tự). Trong những trường hợp đó, người trực tiếp áp dụng pháp luật sẽ căn cứ vào ý thức pháp luật, các nguyên tắc pháp luật và niềm tin nội tâm của mình để giải quyết vụ việc theo những cách thức tốt nhất, phù hợp nhất. Như vậy, ý thức pháp luật trong việc áp dụng pháp luật không chỉ là việc lựa chọn quy phạm phù hợp để điều chỉnh các quan hệ xã hội mà cao hơn nữa là sự vận dụng các quy định tương tự đi qua lăng kính chủ quan của mình để giải quyết vụ việc khi không có quy định của pháp luật.

YTPL và Pháp luật có mối quan hệ biện chứng, tác động, ảnh hưởng mạnh mẽ đến sự tồn tại và phát triển của nhau. Mối quan hệ này được thể hiện trong xây dựng pháp luật, trong thực hiện và áp dụng pháp luật, Ý thức pháp luật hiện hữu trong công việc soạn thảo, ban hành các văn bản pháp luật, các quyết định áp dụng pháp luật, trong cả hành vi pháp luật của mỗi chủ thể pháp luật. Mối quan hệ giữa Ý thức pháp luật và pháp luật được thể hiện trong sự tác động qua lại giữa chúng theo các chiều hướng khác nhau trong quá trình pháp luật điều chỉnh quan hệ xã hội. Không có một hiện tượng xã hội nào có thể được thể hiện dưới dạng Quy phạm pháp luật thành quyền và nghĩa vụ pháp lý chừng nào chúng chưa được đi qua ý thức của con người. Đến lượt mình, các quy định pháp luật muốn thực hiện được cũng phải trải qua ý thức của con người tức là sự thực hiện pháp luật chính là quá trình đưa quy phạm vào ý thức pháp luật của các cá nhân [33, tr.2]. Ý thức pháp luật có ở tất cả các giai đoạn của cơ chế điều chỉnh pháp luật. Hiệu lực và hiệu quả của toàn bộ cơ chế điều chỉnh pháp luật phụ thuộc nhiều vào mức độ chín muồi của ý thức pháp luật các cá nhân trong xã hội. Ý thức pháp luật có vai trò to lớn trong việc hình thành và phát triển nhân các của con người trong lĩnh vực đạo đức và pháp luật.

1.2.2. Sự tác động của pháp luật đối với ý thức pháp luật Luận văn: Ý thức pháp luật của người chưa thành niên ở Hà Nội.

Pháp luật và ý thức pháp luật là hai hiện tượng pháp lý khác nhau, nhưng có mối liên hệ mật thiết, biện chứng. Bản thân pháp luật cũng tác động tới ý thức pháp luật của các thành viên trong xã hội bằng cách này hay cách khác. Hệ thống pháp luật càng hoàn thiện thì tác động mạnh mẽ đến việc hình thành, nâng cao ý thức pháp luật trong nhân dân. Pháp luật phản ánh những tư tưởng, quan điểm tiến bộ của ý thức pháp luật, khi đó pháp luật có vai trò là phương tiện truyền bá tới ý thức pháp luật cá nhân, qua đó mà nâng cao ý thức pháp luật của họ. Cần lưu ý là sự tác động của văn bản pháp luật đến ý thức pháp luật của con người có thể theo chiều hướng tích cực hoặc tiêu cực, phụ thuộc vào chất lượng, tính đúng đắn, tính phù hợp của văn bản pháp luật đó. Các quyết định áp dụng pháp luật (ví dụ các quyết định hành chính hay các bản án của tòa tuyên) cũng có tác động đối với ý thức pháp luật: sẽ củng cố, nâng cao ý thức pháp luật cho cá nhân nếu như chúng đúng đắn, còn nếu ngược lại – chúng lại có tác động tiêu cực tới Ý thức pháp luật của các cá nhân, ví dụ: làm mất hay giảm niềm tin vào công lý, gây hoang mang dao động, tạo tâm lý coi thường pháp luật vv… Như vậy, từ sự ban hành, ra đời của văn bản pháp luật, đến hoạt động áp dụng pháp luật của cơ quan nhà nước có thẩm quyền… đều tác động đến ý thức pháp luật trong nhân dân, củng cố, bồi dưỡng, giúp họ nhận thức đúng đắn hơn, từ đó có tình cảm, niềm tin, lối sống tuân theo pháp luật, hình thành văn hoá pháp lý trong xã hội. Trong thực tiễn, cần nắm vững mối quan hệ giữa Ý thức pháp luật và pháp luật để vừa hoàn thiện Học thuyết pháp luật, vừa xây dựng, nâng cao ý thức pháp luật cho con người; làm tốt công tác tuyên truyền, giáo dục ý thức pháp luật đi đôi với rà soát văn bản pháp luật, kịp thời sửa đổi những quy định bất hợp lý…, từng bước xây dựng nền văn hoá pháp luật trong nhân dân. Việc nắm vững mối quan hệ giữa Ý thức pháp luật và pháp luật có tầm quan trọng đặc biệt trong thực tiễn. Muốn hoàn thiện pháp luật và nâng cao chất lượng, hiệu quả thực hiện pháp luật phải chăm lo đến việc nâng cao Ý thức pháp luật cho các chủ thể pháp luật. Đồng thời để xây dựng Ý thức pháp luật đúng đắn thì cũng phải hoàn thiện pháp luật cả về nội dung và hình thức, ban hành văn bản pháp luật và tổ chức thực hiện.

1.3 Ý THỨC PHÁP LUẬT CỦA NGƯỜI CHƯA THÀNH NIÊN Luận văn: Ý thức pháp luật của người chưa thành niên ở Hà Nội.

1.3.1. Người chưa thành niên – Một nhóm chủ thể đặc thù của quan hệ pháp luật

Theo cách gọi thông thường, một chu kỳ sống của con người thường được chia thành nhiều giai đoạn lứa tuổi khác nhau: trẻ em, nhi đồng, thiếu niên, thanh niên, trung niên, cao niên… còn theo cách gọi của thuật ngữ pháp lý thì được chia thành các tên gọi: trẻ em, người chưa thành niên và thành niên. Người chưa thành niên là người dưới 18 tuổi, chưa phát triển hoàn thiện về thể chất và tinh thần, chưa có đầy đủ các quyền và nghĩa vụ pháp lý như người đã thành niên.

Tuy nhiên, việc phân định độ tuổi đến nay cũng chưa có một quy định nào thống nhất về lứa tuổi của trẻ em và người chưa thành niên. Cụ thể là: trong Luật Bảo vệ, chăm sóc và giáo dục trẻ em (được Quốc hội thông qua ngày 12 tháng 8 năm 1991) quy định: “Trẻ em quy định trong luật này là công dân Việt Nam dưới 16 tuổi” [39]. Luật Lao động quy định trẻ em là người dưới 15 tuổi. Bộ luật Dân sự được Quốc hội khóa XI, kỳ họp thứ 7 thông qua ngày 14 tháng 6 năm 2005, tại Điều 20 quy định: “Người từ đủ 18 tuổi trở lên là người thành niên. Người chưa đủ 18 tuổi là người chưa thành niên” [40, Điều 20]. Trong Bộ luật Hình sự được Quốc hội khóa X kỳ họp thứ 6 thông qua ngày 21 tháng 12 năm 1999 và được Chủ tịch nước ký lệnh số 01/L/CTN công bố ngày 04 tháng 01 năm 2000, tại Chương X, Điều 68 quy định việc áp dụng Bộ luật Hình sự đối với người chưa thành niên phạm tội: “Người chưa thành niên từ đủ 14 tuổi đến dưới 18 tuổi phạm tội phải chịu trách nhiệm hình sự theo những quy định của chương này, đồng thời theo những quy định khác của phần chung Bộ luật không trái với những quy định của chương này” [42, Điều 68]. Ở một góc độ nhất định, khái niệm về trẻ em và người chưa thành niên tương đối đồng nhất về độ tuổi từ 16 đến dưới 18 tuổi;

Như vậy khái niệm về người chưa thành niên là những người phát triển chưa đầy đủ hoặc là những người đã phát triển đầy đủ nhưng chưa hoàn thiện về mọi mặt. Do vậy cần có sự nhận thức, quan tâm, bảo vệ, giáo dục, tạo điều kiện để họ trở thành người có ích cho xã hội. Luận văn: Ý thức pháp luật của người chưa thành niên ở Hà Nội.

Trên cơ sở tìm hiểu về đặc điểm tâm lý lứa tuổi và Ý thức pháp luật của người chưa thành niên, luận văn khẳng định người chưa thành niên với lứa tuổi dưới 18 là nhóm chủ thể của quan hệ pháp luật, nhóm xã hội – nhân khẩu đặc thù trong xã hội, ở độ tuổi đang phát triển mạnh về thể chất và phát triển trí tuệ, luôn năng động, sáng tạo, muốn tự khẳng định mình. Đây lớp người trẻ khỏe, năng động, là lực lượng chính của sự nghiệp đổi mới xây dựng và bảo vệ Tổ quốc trong hiện tại và tương lai. Lứa tuổi chưa thành niên cũng là lứa tuổi bồng bột, chủ quan, nông nổi, tiếp nhận thông tin ít chọn lọc, vốn sống và vốn hiểu biết pháp luật còn nhiều hạn chế, dễ bị ảnh hưởng, lôi kéo bởi những tác động. Mặt khác, đây là lứa tuổi chưa phát triển đầy đủ về thể chất cũng như về tâm – sinh lý, kinh nghiệm sống và trình độ nhận thức còn hạn chế, khả năng kiềm chế chưa cao, dễ bị kích động, lôi kéo vào những hoạt động phiêu lưu, mạo hiểm, vốn sống và vốn hiểu biết pháp luật còn nhiều hạn chế, dễ bị ảnh hưởng, lôi kéo bởi những tác động xấu, những mặt trái của nền Kinh tế thị trường trong xã hội hiện nay, đặc biệt nhận thức pháp luật của người chưa thành niên còn nhiều hạn chế.

1.3.2. Đặc điểm ý thức pháp luật của người chưa thành niên và những yếu tố tác động đến ý thức pháp luật của người chưa thành niên

1.3.2.1. Đặc điểm ý thức pháp luật của người chưa thành niên

Nghiên cứu đặc điểm ý thức và năng lực nhận thức pháp luật của người chưa thành niên có những đặc điểm có tính chất tiêu biểu.

• Hiểu biết pháp luật một cách hời hợt, thiếu chính xác

Có thể nói, đây là đặc điểm nổi bật của người chưa thành niên nói chung và người chưa thành niên có hành vi vi phạm pháp luật ở trước tuổi trưởng thành nói riêng. Nhìn chung, người chưa thành niên ít quan tâm đến những qui định của pháp luật. Điều này hoàn toàn dễ hiểu bởi vì hầu hết các em ở độ tuổi này còn đang ở độ tuổi học tập trong Nhà trường được gia đình bảo đảm cuộc sống. Các em chưa phải tự mình chịu trách nhiệm về cuộc sống của mình. Do đó, các em chưa quan tâm đến sự quy định của pháp luật về vấn đề sản xuất kinh doanh, về thuế, về quyền và nghĩa vụ của công dân.v.v.

Đối với người chưa thành niên phạm tội thì sự hiểu biết pháp luật càng bị hẫng hụt, có một khoảng cách khá xa so với các em khác cùng độ tuổi. Những nhược điểm chung khác là sự hiểu biết pháp luật một cách tản mạn, chắp vá, thiếu hệ thống hoàn chỉnh, trước hết nó biểu hiện ở chỗ pháp luật bị bóp méo và bị xuyên tạc theo cách hiểu chủ quan của một số em. Những yêu cầu nghiêm ngặt của pháp luật đã trở nên lỏng lẻo, không mang tính chế ước cụ thể đối với hành vi của các em [27, tr.170].

• Năng lực nhận thức pháp luật bị hạn chế, thiếu nhạy bén trong việc vận dụng pháp luật vào thực tế cuộc sống

Đối với người chưa thành niên, nhận thức về cuộc sống của các em còn đơn giản, thiếu kinh nghiệm sống; hiểu biết pháp luật còn hạn chế, giải quyết những vấn đề cụ thể của cuộc sống còn lúng túng. Hơn nữa, không phải lúc nào các em cũng biết đánh giá đầy đủ những hành vi xử sự của mình trước những tình huống cụ thể để áp dụng những kiến thức pháp luật đã được học tập, hướng dẫn. Chính vì vậy, một số em thường có thái độ thờ ơ với pháp luật. Một biểu hiện khác của sự lệch lạc trong nhận thức pháp luật của các em có hành vi vi phạm pháp luật ở chỗ các em cho rằng, những yêu cầu và những điều cấm kỵ chỉ được quy định trong các văn bản pháp luật và hoàn toàn mang tính hình thức, còn hành động thì phải hành động theo ý nguyện của mình [27, tr.172]. Một số trẻ em vi phạm pháp luật mà nguyên nhân ban đầu là sự đua đòi ăn chơi không phù hợp với hoàn cảnh của mình, lúc đầu là xin tiền của bố mẹ, vay tiền của người quen để mua sắm, khi không còn có thể xin, vay được nữa các em tìm cách kiếm tiền bằng mọi cách, kể cả trộm cắp, lừa đảo. Một số em có hành vi phạm tội nhiều lần cho rằng những yêu cầu đòi hỏi của pháp luật như là một vật chắn, phải vượt qua để hướng theo nhu cầu hành động của cá nhân. Với nhận thức đó, một số em đã đi vào con đường tái phạm tội, trong đó không ít trường hợp là tái phạm tội nguy hiểm.

• Chưa đánh giá hết tính chất nguy hiểm khi thực hiện hành vi vi phạm pháp luật. Luận văn: Ý thức pháp luật của người chưa thành niên ở Hà Nội.

Đối với người chưa thành niên, phần lớn trong số họ khi thực hiện hành vi vi phạm pháp luật, không đánh giá hết tính chất nguy hiểm về hành vi của mình và không hiểu được hậu quả nghiêm trọng do hành vi của mình gây ra đối với xã hội. Đây là đặc điểm ý thức chấp hành pháp luật liên quan trực tiếp đến sự phát triển về thể chất và nhận thức nói chung của các em. Do kinh nghiệm đường đời của các em còn ít, chưa đủ giúp các em đánh giá một cách đầy đủ mọi hành vi của mình trong mọi tình huống. Trong khi thực hiện hành vi, các em chưa thấy hết và chưa đánh giá được một cách đầy đủ mối quan hệ giữa hành vi của mình với môi trường xã hội. Trong nhiều trường hợp, hành vi của các em hoàn toàn bị chi phối bởi nhận thức chủ quan của chủ thể. Sự “cá thể hóa” hậu quả tác hại trong khi thực hiện hành vi phạm pháp đã làm cho người chưa thành niên liều lĩnh hơn. Chính vì vậy, trong nhiều trường hợp đã gây ra hậu quả rất nghiêm trọng cho xã hội.

• Chưa có ý thức đối chiếu, so sánh giữa hành vi của mình với các quy phạm pháp luật

Người chưa thành niên nói chung và người chưa thành niên phạm tội nói riêng không nhận thức được hoặc không nhận thức một cách đầy đủ về mối quan hệ giữa hành vi và trách nhiệm đối với hành vi của mình cho nên nhiều vụ án do người chưa thành niên gây ra với hậu quả rất nghiêm trọng nhưng lại bắt đầu từ nguyên nhân hết sức đơn giản, thậm chí, bắt đầu bằng một “trò đùa của trẻ con”. Phần lớn người chưa thành niên ít quan tâm đến những quy định cụ thể của pháp luật. Ở độ tuổi này, các em chủ yếu hành động theo suy nghĩ chủ quan của mình hoặc theo sự gợi ý hướng dẫn của người lớn. Nói cách khác, hoạt động của các em chưa chịu sự tác động trực tiếp của pháp luật, các em chưa hình thành thói quen và ý thức đối chiếu, so sánh giữa hành vi của mình với những quy định nghiêm ngặt của pháp luật. Hầu hết các em có hành vi phạm pháp không biết đến trách nhiệm hình sự của mình với hành vi đó, thậm chí, có những em có hành vi phạm pháp gây hậu quả rất nghiêm trọng, song trong nhận thức coi hành vi của mình như những việc làm bình thường khác [27, tr.175].

Nghiên cứu các hành vi phạm pháp của người chưa thành niên, cho thấy rằng, phần lớn những hành vi phạm pháp của các em được thực hiện thông qua những hành động tự phát, thiếu sự kiềm chế của một ý thức tự giác dựa trên sự hiểu biết pháp luật. Hầu hết hành vi vi phạm pháp luật của các em là do kết quả tác động từ tình huống cụ thể của hoàn cảnh, nhất là đối với loại hành vi cố ý gây thương tích, gây rối trật tự công cộng hoặc một số hành vi trộm cắp khác.

Nghiên cứu các đặc điểm trên, có thể thấy: giáo dục pháp luật cho người chưa thành niên phải làm cho các em nhận thức được vai trò của pháp luật đối với đời sống xã hội. Hiểu và tuân thủ pháp luật chính là một trong những tiền đề cơ bản để bảo đảm cho tương lai số phận của từng con người nói riêng và sự ổn định của xã hội nói chung; xác định được trách nhiệm và nghĩa vụ của mỗi thành viên trong xã hội đối với việc chấp hành pháp luật. Luận văn: Ý thức pháp luật của người chưa thành niên ở Hà Nội.

Ý thức pháp luật, văn hóa pháp lý là bộ phận kiến trúc thượng tầng xã hội, là một hình thái ý thức xã hội. Đối với người chưa thành niên, ý thức pháp luật bao gồm trong nó các yếu tố được giáo dục và rèn luyện từ nhỏ, được hình thành và lưu lại trong trí nhớ, trong bộ óc nhạy cảm của thời niên thiếu trở thành tri thức cơ bản khó phai mờ, được củng cố, hoàn thiện, nâng cao trong suốt cuộc đời và nó trở thành những thói quen, hành vi tự giác sống, làm việc theo pháp luật của mỗi công dân. Ý thức pháp luật của người chưa thành niên có vai trò quan trọng đối với sự phát triển của họ và với sự phát triển tiến bộ chung của xã hội, đời sống pháp luật xã hội. Ý thức pháp luật người chưa thành niên là một trong những yếu tố quan trọng trong việc hình thành nhân cách của họ sau này, xác lập lý tưởng, ý nghĩa cuộc sống, các thang bậc giá trị, đồng thời điều chỉnh các hành vi sai lệch, chống các biểu hiện tiêu cực ở mỗi cá nhân và toàn xã hội.

1.3.2.2. Các yếu tố tác động đến ý thức pháp luật của người chưa thành niên

Ý thức pháp luật của người chưa niên tồn tại và phát triển trong mối quan hệ với tồn tại xã hội, với rất nhiều các hiện tượng chính trị, kinh tế, văn hóa, xã hội, nhưng trực tiếp nhất là các hiện tượng pháp luật. Ý thức pháp luật của người chưa thành niên chịu sự tác động của những điều kiện kinh tế, xã hội của chính xã hội mà họ đang sống, có thể xác định các yếu tố liên quan trực tiếp đến ý thức pháp luật của người chưa thành niên như sau: Những mặt hạn chế, tiêu cực của nền kinh tế thị trường và những tư tưởng, tâm lý xã hội tiêu cực, lạc hậu tác động đến ý thức pháp luật của người chưa thành niên (trong đó yếu tố gia đình, nhà trường và xã hội ảnh hưởng đến ý thức pháp luật của người chưa thành niên là trực tiếp và quan trọng nhất).

Yếu tố gia đình: Khi nói đến ảnh hưởng của gia đình, đây là nguyên nhân đầu tiên và chủ yếu, bởi môi trường sống trong gia đình có tác động đầu tiên và ảnh hưởng sâu sắc tới quá trình phát triển nhân cách của trẻ em. Vai trò của gia đình trong việc quản lý, giáo dục trẻ em – đặc biệt là vai trò của cha mẹ – là hết sức quan trọng. Quản lý và giáo dục của gia đình là một quá trình liên tục và lâu dài từ khi đứa trẻ sinh ra cho đến khi trưởng thành. Gia đình nào tạo dựng được môi trường giáo dục tốt, có nề nếp kỷ cương thì mặc dù điều kiện kinh tế có khó khăn nhưng vẫn có cuộc sống hạnh phúc, con cái có lối sống trong sáng, lành mạnh. Ngược lại, môi trường giáo dục trong gia đình không tốt sẽ là nguyên nhân dẫn con cái đến con đường Vi phạm pháp luật. Những thiếu sót, sai lầm từ phía gia đình có thể là do: Một là, lựa chọn phương pháp quản lý, giáo dục không đúng, như: thỏa mãn và đáp ứng đầy đủ yêu cầu vật chất của con cái khi các yêu cầu này là không chính đáng, không phù hợp với lứa tuổi hoặc điều kiện kinh tế của gia đình. Sự nuông chiều thái quá, không bắt làm lụng, coi nhẹ hoặc bỏ qua lỗi lầm, nghĩa vụ của con cái, từ đó tạo ra thói quen, tâm lý đòi hỏi, hưởng thụ sống ích kỷ, ỷ lại. Ngược lại, có gia đình do bố mẹ thiếu hiểu biết nên khi thấy con có lỗi đã không tìm cách khuyên răn mà lại dạy con bằng cách đánh đập, hành hạ. Đây cũng là một trong những nguyên nhân dẫn đến vi phạm pháp luật của người chưa thành niên. Hai là, gia đình thiếu trách nhiệm, không quan tâm trong việc quản lý và giáo dục con cái, ỷ lại cho nhà trường và xã hội như: bố mẹ lo làm ăn buôn bán, do phải đi công tác xa thường xuyên, bố mẹ ốm đau bệnh tật không quản lý chặt chẽ việc học tập, sinh hoạt của con cái. Ba là, một số gia đình có hoàn cảnh đặc biệt như bố mẹ ly hôn; bố mẹ đang chấp hành án phạt tù, bố hoặc mẹ đã chết, sống với gì ghẻ hoặc bố dượng, mồ côi cả bố mẹ các em phải ở với ông bà, anh chị em ruột, sống một mình, sống lang thang. Luận văn: Ý thức pháp luật của người chưa thành niên ở Hà Nội.

Yếu tố Nhà trường: Nhà trường là chiếc nôi thứ hai sau gia đình góp phần quan trọng trong việc hình thành và phát triển nhân cách trẻ. Đối với Người chưa thành niên, quá trình học tập, rèn luyện trong nhà trường phổ thông là giai đoạn chuẩn bị những phẩm chất và năng lực cần thiết để họ thích ứng với cuộc sống lao động sau này, công tác giáo dục đối với Người chưa thành niên là trách nhiệm của cả nhà trường, gia đình, xã hội và cần có sự phối hợp chặt chẽ ba môi trường giáo dục này. Môi trường nhà trường tác động đến Người chưa thành niên rất phong phú và nhiều chiều cạnh với một mục tiêu bảo đảm sự thành công các mục tiêu đào tạo, là nội dung và yếu tố có tính quyết định trong việc hình thành ý thức trách nhiệm cho Người chưa thành niên. Nó là một nhân tố mạnh mẽ tạo nên nhân phẩm, đạo đức của trẻ. Ngoài gia đình, xã hội – nhà trường có tác động mạnh đến hướng đi, thắp sáng tương lai cho Người chưa thành niên khi bước vào đời. Vấn đề chọn trường, chọn lớp, chọn thầy trong bối cảnh kinh tế thị trường là một tất yếu khách quan. Chất lượng sản phẩm dịch vụ mà các trường cung cấp cho thị trường giáo dục là không đồng đều là một thuộc tính khách quan của thị trường được xác định từ thương hiệu của nhà trường, đội ngũ thầy cô, cơ sở vật chất, trang thiết bị phục vụ giảng dạy và học tập đáp ứng được yêu cầu cao của các đối tượng có thu nhập cao. Môi trường nhà trường trong hình thành nhân cách, đạo đức cho Người chưa thành niên phải được xem là chủ yếu có tính quyết định trên các phương diện hình thành nhân sinh quan, thế giới quan. Không ai có thể thay thế nhà trường trong việc hình thành năng lực tư duy, rèn luyện phương pháp tư duy, quá trình tích lũy tri thức, hình thành các phẩm chất, nhân cách làm người cho Người chưa thành niên. Việc giáo dục, hình thành nhân cách, phẩm chất đạo đức cho Người chưa thành niên là sự thống nhất hữu cơ giữa dạy chữ và dạy người. Không thể khoán cho bộ môn giáo dục công dân và chủ nhiệm lớp, rồi đến các đoàn thể. Giáo dục đạo đức và hình thành nhân cách là hệ thống biện pháp đồng bộ từ truyền thụ kiến thức bộ môn đến các hoạt động giảng dạy và quản lý giáo dục trong nhà trường. Hiện nay, việc giáo dục đạo đức, giáo dục công dân cho người học gần như bị bỏ quên hoặc bị xem là thứ yếu. Cần coi trọng các tiết đạo đức trong trường học, cải tiến phương pháp dạy tiết đạo đức, giáo dục công dân trong nhà trường các khâu kiểm tra, dự giờ, giáo án… của môn này phải được chú trọng như môn chính khóa…

Yếu tố xã hội: Môi trường xã hội là sự tác động thường xuyên, hàng ngày của các hiện tượng chính trị, kinh tế, xã hội đối với nhận thức, hiểu biết của Người chưa thành niên, điều chỉnh thế giới quan, nhân sinh quan của Người chưa thành niên theo các chiều hướng khác nhau, đa dạng và khá phức tạp, có khi các em rất khó phân biệt được thật và giả, tốt và xấu, hiện tượng và bản chất. Môi trường xã hội chính là thuốc thử hàng đầu thử thách trí tuệ, nhân cách, phẩm giá con người đối với Người chưa thành niên. Thực trạng xã hội hiện nay còn nhiều tệ nạn xã hội (cướp giật, ma tuý…) nếp sống của con người chưa cao, thiếu hiểu biết (vứt rác, phóng uế, mê tín…). Các thế lực thù địch dùng chiêu bài “Diễn biến hòa bình” nhằm vào thanh thiếu niên, một số người đã lợi dụng phương tiện thông tin truyền bá những văn hoá phẩm xấu, những bài viết, hình ảnh có suy nghĩ lệch lạc…kích thích sự tò mò của Người chưa thành niên làm ảnh hưởng xấu đến việc học tập của Người chưa thành niên. Kinh tế thị trường phát triển gắn liền với mở rộng Hội nhập quốc tế đã làm thay đổi cục diện phát triển của đất nước. Chúng ta đã thoát ra cảnh một nước kém phát triển, đang tiến bước vào mục tiêu một nước có thu nhập trung bình trên thế giới. Kinh tế thị trường được thúc đẩy mạnh mẽ do sự tác động của thu hút đầu tư nước ngoài. Tất nhiên đi theo sự phát triển sâu rộng của Kinh tế thị trường, cơ cấu dân cư thay đổi mạnh mẽ. Một bộ phận giàu lên nhanh chóng trong đó có những con người giàu lên do làm ăn bất chính. Sự biến đổi về bản chất của xã hội về kinh tế kéo theo sự thay đổi lớn về xã hội tích cực và tiêu cực, bị chi phối bởi những lợi ích khác nhau, cạnh tranh nhau, thậm chí đối lập nhau. Về mặt văn hóa xã hội, hình thành một số tư tưởng, lối sống xấu như lối sống làm giàu bằng bất cứ giá nào, lối sống hưởng thụ bất chấp luân lý đạo đức miễn thỏa mãn các nhu cầu thấp hèn. Hiện tượng xã hội đen lũng đoạn một bộ phận cán bộ của Đảng và Nhà nước chưa có xu hướng giảm xuống. Mặt trái của cơ chế kinh tế thị trường đang thách thức những phẩm chất, giá trị đạo đức và nhân văn của dân tộc và nhất trong thế hệ trẻ.

Ngoài ra, Ý thức pháp luật của người chưa thành niên còn nhiều tác động của nhiều yếu tố khác như: Yếu tố đặc trưng chính bản thân Người chưa thành niên; các hoạt động giáo dục, tuyên tuyền giải thích pháp luật; công tác giáo dục, đào tạo; việc xử lý nghiêm minh mọi vi phạm pháp luật…trong đó đặc biệt yếu tố tâm lý xã hội ảnh hưởng trong quá trình hình thành ý thức pháp luật của người chưa thành niên. Như tôn thờ thần tượng theo ý tưởng của mình, đi tìm mình trong xã hội, tính tập thể bị biến dạng trong nhận thức… Luận văn: Ý thức pháp luật của người chưa thành niên ở Hà Nội.

KẾT LUẬN CHƯƠNG 1

Nghiên cứu những vấn đề lý luận cơ bản về ý thức pháp luật và ý thức pháp luật Người chưa thành niên, có thể rút ra một số kết luận sau:

• YTPL là một hình thái của ý thức xã hội, là một trong những biểu hiện của trình độ văn hoá xã hội, nội dung quan trọng trong đời sống pháp luật của xã hội, giữ vai trò chi phối các giai đoạn của quá trình điều chỉnh bằng pháp luật đối với hành vi con người.
• Giữa Ý thức pháp luật và pháp luật có mối quan hệ biện chứng. Muốn hoàn thiện pháp luật và nâng cao chất lượng, hiệu quả thực hiện pháp luật phải chăm lo đến việc xây dựng ý thức pháp luật đúng đắn cho các chủ thể pháp luật. Đồng thời để xây dựng ý thức pháp luật đúng đắn thì phải hoàn thiện pháp luật.
• Bên cạnh những đặc điểm chung, Ý thức pháp luật của người chưa thành niên còn mang những đặc điểm riêng và chịu sự tác động trực tiếp của yếu tố gia đình, nhà trường và xã hội. Luận văn: Ý thức pháp luật của người chưa thành niên ở Hà Nội.

CÓ THỂ BẠN QUAN TÂM ĐẾN DỊCH VỤ:  

===>>> Luận văn: Thực trạng ý thức pháp luật của người chưa thành niên