Luận văn: Giải pháp yếu tố phân quyền trong lịch sử lập hiến VN

Chia sẻ chuyên mục Đề tài Luận văn: Giải pháp yếu tố phân quyền trong lịch sử lập hiến VN hay nhất năm 2026 cho các bạn học viên ngành đang làm luận văn tham khảo nhé. Với những bạn chuẩn bị làm bài luận văn tốt nghiệp thì rất khó để có thể tìm hiểu được một đề tài hay, đặc biệt là các bạn học viên đang chuẩn bị bước vào thời gian lựa chọn đề tài làm luận văn thạc sĩ thì với đề tài Luận văn: Quan điểm, định hướng và các giải pháp hoàn thiện yếu tố phân quyền trong tổ chức quyền lực nhà nước Việt Nam dưới đây chắc hẳn sẽ cho các bạn cái nhìn tổng quát hơn về đề tài này.

3.1. Phương hướng và các giải pháp hoàn thiện yếu tố phân quyền trong tổ chức quyền lực nhà nước ở Việt Nam

3.1.1. Thực hiện dân chủ xã hội chủ nghĩa, bảo đảm quyền con người, quyền công dân – cơ sở cho việc thực hiện nguyên tắc phân quyền trong tổ chức quyền lực nhà nước

Bản chất dân chủ của chế độ chính trị nước ta đòi hỏi mọi quyết định và hành động của các thiết chế quyền lực đều phải bắt nguồn từ ý chí đích thực của nhân dân. Nhà nước Cộng hòa xã hội Chủ nghĩa Việt Nam là một nhà nước hợp hiến, hợp pháp, là công cụ thực hiện quyền lực của nhân dân, được nhân dân ủy quyền thông qua Hiến pháp và bầu cử.

• Trong bài “Dân vận” Chủ tịch Hồ Chí Minh đã viết:

Nước ta là nước dân chủ. Bao nhiêu lợi ích đều vì dân. Bao nhiêu quyền hạn đều của dân. Công việc đổi mới, xây dựng là trách nhiệm của dân. Sự nghiệp kháng chiến, kiến quốc là công việc của dân. Chính quyền từ xã đến Chính phủ trung ương đều do dân cử ra. Đoàn thể từ Trung ương đến xã do dân tổ chức nên. Nói tóm lại, quyền hành và lực lượng đều ở nơi dân [17, tr. 693].

Chủ tịch Hồ Chí Minh đã xác định vị trí, tư cách chủ thể của nhân dân. Song, quan trọng hơn thế, Người còn khẳng định rằng phải làm cho nhân dân được hưởng quyền làm chủ trên thực tế. Từ “dân là chủ” tiến lên thành “dân làm chủ” là một bước tiến về chất, một quá trình phấn đấu vượt qua rất nhiều khó khăn, trở ngại. Phải làm sao để người dân có điều kiện và biết hưởng quyền dân chủ, biết dùng quyền dân chủ của mình, dám nói, dám làm. Để thực hiện quyền làm chủ, nhân dân không những phải có quyền, mà điều quan trọng là nhân dân cần phải có năng lực làm chủ. Người chỉ rõ: “Mọi người Việt Nam phải hiểu biết quyền lợi của mình, bổn phận của mình, phải có kiến thức mới để có thể tham gia vào công cuộc xây dựng nước nhà” [16, tr. 36]. Người dân muốn làm chủ, chẳng những phải biết hưởng quyền làm chủ, mà còn phải biết dùng quyền làm chủ, đồng thời lại dám nói, dám làm. Nhà nước ta đã từng bước tạo ra những cơ chế thích hợp để người dân có được các yếu tố cơ bản để làm chủ, đó là: trình độ hiểu về dân chủ, phương pháp thực hành dân chủ và bản lĩnh thực hành dân chủ. Có như vậy, nhân dân mới có quyền dân chủ thực sự. Đây là cái đích cuối cùng của dân chủ theo tư tưởng Hồ Chí Minh, tránh tình trạng dân chủ hình thức. Đó chính là thước đo, là tiêu chí để đánh giá mức độ dân chủ mà người dân có được.

Những chủ trương lớn của Đảng về xây dựng kiện toàn bộ máy nhà nước, đấu tranh chống tham nhũng; tăng cường khả năng giám sát của Quốc hội và Hội đồng nhân dân các cấp, tăng cường khả năng và hiệu quả của hoạt động lập pháp, đẩy mạnh cải cách hành chính, cải cách tư pháp đều nhằm mục đích đó. Luận văn: Giải pháp yếu tố phân quyền trong lịch sử lập hiến VN.

Khẳng định quyền lực nhà nước thuộc về nhân dân không chỉ là nguyên tắc cơ bản được ghi nhận trong Hiến pháp mà còn gắn liền với việc thiết lập các cơ chế bảo đảm thực hiện quyền lực thực sự của nhân dân.

Nhân dân ta, người chủ của quyền lực, không chỉ tạo lập nên Nhà nước của mình, trực tiếp và thông qua các cơ quan đại diện cho mình thực thi quyền lực, mà còn thông qua các hình thức khác để tham gia vào hoạt động quản lý của Nhà nước, tác động mạnh mẽ đến quá trình hoạch định chính sách đường lối của Đảng và Nhà nước, cũng như vào các hoạt động thuộc phạm vi của Nhà nước- hoạt động lập pháp, hoạt động quản lý – điều hành, công tác xét xử và các hoạt động bảo vệ pháp luật.

Ở những mức độ khác nhau, nhân dân có thể tác động một cách tích cực vào quá trình thực hiện quyền lực nhà nước. Hiến pháp và pháp luật của nhà nước ta đã có nhiều quy định cụ thể để hiện thực hóa khả năng đó. Nhà nước phát triển công tác thông tin, báo chí, phát thanh, truyền hình, điện ảnh xuất bản, thư viện và các phương tiện thông tin đại chúng khác, khuyến khích phát triển các hình thức hoạt động văn học, nghệ thuật. Đó là kênh cực kỳ quan trọng để qua đó nhân dân nói tiếng nói của mình góp vào quá trình hoạch định đường lối của Đảng, xây dựng chính sách và pháp luật của Nhà nước.

Tính pháp quyền đồng nghĩa với tính hợp hiến và tính chính đáng của quyền lực nhà nước ta. Sự tham gia và can dự của nhân dân vào hoạt động của bộ máy nhà nước luôn luôn được coi là một biểu hiện của nền dân chủ. Đó là quy định về các quyền của công dân như: quyền tự do ngôn luận, tự do báo chí, tự do hội họp, quyền tiếp cận thông tin, tiếp cận công lý và pháp luật. Đây là những quyền rất quan trọng để nhân dân có thể được tự do thể hiện ý chí và nguyện vọng nhằm tăng cường tính công khai, minh bạch của các hoạt động của Đảng và Nhà nước. Thể hiện thông tin chính xác, đầy đủ, đa chiều, có sự bàn bạc giữa Nhà nước và nhân dân, thu hút được các ý kiến của nhân dân tham gia, nghiêm túc tiếp thu các ý kiến và sự phản biện có tính chất xây dựng – đây là thước đo của một xã hội dân chủ, cởi mở mà chúng ta đang hướng tới hiện nay.

Dân chủ được thực hiện bằng nhiều hình thức khác nhau, trong đó, dân chủ trực tiếp và dân chủ đại diện là các hình thức cơ bản nhất.

Dân chủ trực tiếp là hình thức nhân dân trực tiếp quyết định các vấn đề, các công việc quan trọng của quốc gia, của cộng đồng lãnh thổ, trực tiếp thông qua các đạo luật mà không qua một yếu tố trung gian nào. Đặc tính chủ yếu của các hình thức dân chủ trực tiếp là nhanh chóng, vì vậy chúng luôn đảm bảo tính nguyên vẹn của ý chí chính trị của nhân dân. Đồng thời, thông qua cách giải quyết trực tiếp có tác dụng chuyển tải ý chí chính trị của nhân dân một cách trực tiếp các vấn đề quốc gia, nhân dân có đủ cơ sở để kiểm soát con đường chính trị của các cơ quan quyền lực nhà nước. Những hình thức dân chủ trực tiếp phổ biến nhất gồm: bầu cử, bãi miễn đại biểu, trưng cầu ý dân, thực hiện quyền sáng kiến lập pháp; bỏ phiếu toàn dân và các hình thức khác. Luận văn: Giải pháp yếu tố phân quyền trong lịch sử lập hiến VN.

Bầu cử là hình thức dân chủ trực tiếp cao nhất. Theo nghĩa rộng, đó là một quá trình hình thành nên cơ quan nhà nước hoặc giao thẩm quyền cho cá nhân người có chức vụ trong cơ quan quyền lực nhà nước thông qua hình thức bỏ phiếu của cử tri. Đó là một quá trình lựa chọn người đại diện của nhân dân vào các cơ quan quyền lực nhà nước khác nhau như: cơ quan đại biểu (nghị viện, cơ quan tự quản địa phương), Tòa án, nguyên thủ quốc gia hoặc người đứng đầu Chính phủ.

Thông qua hoạt động liên quan đến bầu cử, các lợi ích xã hội, các khuynh hướng và quan điểm chính trị được bộc lộ và cọ xát lẫn nhau. Nhờ đó, nhân dân có thể hiểu hơn về đường lối chính trị, năng lực và uy tín của các đảng chính trị và các lực lượng nắm quyền, so sánh cương lĩnh, chương trình hành động của họ với thực tiễn và hiệu quả hoạt động của họ. Vì vậy, có thể nói, bầu cử dân chủ không chỉ là hình thức thể hiện ý chí của nhân dân mà còn là phương thức kiểm tra, kiểm soát quyền lực.

Bãi miễn đại biểu là chế định có đặc trưng ngược lại với chế định bầu cử. Trong trường hợp và theo những thủ tục luật định, do kết quả bỏ phiếu tín nhiệm của nhân dân một đại biểu có thể bị tước đi tư cách đại biểu.

Hiến pháp của rất nhiều nước, trong đó có Hiến pháp Việt Nam đã sử dụng hình thức bãi miễn đại biểu như một chế định chính trị – pháp lý quan trọng trong việc điều chỉnh mối liên hệ giữa nhân dân và đại biểu nhân dân.

3.1.2. Yêu cầu về kiểm soát quyền lực nhà nước và cơ chế phân quyền Luận văn: Giải pháp yếu tố phân quyền trong lịch sử lập hiến VN.

Kiểm soát quyền lực là một dạng kiểm soát xã hội. Từ đó, kiểm soát quyền lực có thể được hiểu là cơ chế của hoạt động quyền lực nhằm tác động từ phía các chủ thể quan hệ quyền lực đối với các bên tham gia khác của quan hệ đó thông qua việc sử dụng các hệ thống chính sách và pháp luật hoặc chủ yếu là bằng pháp luật, các hình thức trách nhiệm và các công cụ quyền lực khác, bảo đảm để các thiết chế quyền lực được tổ chức và hoạt động có hiệu quả.

Như vậy, ở nghĩa rộng nhất và khái quát nhất, kiểm soát quyền lực là loại hoạt động quyền lực thể hiện mối liên hệ giữa chủ thể quyền lực với khách thể của nó nhằm theo dõi, kiểm tra quá trình thực hiện các nhiệm vụ, chức năng và thẩm quyền, bảo đảm để khách thể phải nằm trong quỹ đạo của các yêu cầu về quyền lực được xác định trong Hiến pháp, pháp luật và các đòi hỏi khác nhau của chủ thể quyền lực như đường lối, chính sách, đạo đức, tư tưởng v.v.

Khái niệm tổng quát trên đây về kiểm soát quyền lực có thể được hiểu ở những khía cạnh và cấp độ khác nhau.

Khi chúng ta sử dụng khái niệm “quan hệ quyền lực” giữa chủ thể và khách thể quyền lực thì điều đó không chỉ bao hàm quan hệ quyền lực “trên và dưới”, mệnh lệnh và phục tùng mệnh lệnh mà còn bao hàm cả mối liên hệ qua lại giữa các chủ thể quyền lực. Trong cơ chế quyền lực nhân dân, sự kiểm soát quyền lực thông qua các hình thức như bầu cử, trưng cầu ý dân, bãi miễn đại biểu, bỏ phiếu toàn dân v.v. là những biểu hiện của mối quan hệ quyền lực của người nắm quyền với người được ủy quyền; sự giám sát trong cơ chế “kiểm soát và cân bằng” là sự kiểm soát lẫn nhau giữa các thiết chế quyền lực mà không phải là quan hệ quyền lực trên – dưới, mệnh lệnh – phục tùng. Luận văn: Giải pháp yếu tố phân quyền trong lịch sử lập hiến VN.

Kiểm soát quyền lực có thể là hoạt động một chiều, hay có thể là hoạt động hai chiều theo nguyên tắc tương tác. Nhưng ở dạng nào, một chiều hay hai chiều, thì kiểm soát luôn luôn hàm chứa trong đó quyền của chủ thể đối với khách thể, yêu cầu của chủ thể hoạt động kiểm soát đối với khách thể hoạt động kiểm soát. Điều đó phụ thuộc vào tố chất của chế độ chính trị. Trong chế độ phi dân chủ, kiểm soát quyền lực luôn luôn là loại hoạt động một hướng từ phía chủ thể có quyền lực: Nhà nước kiểm soát xã hội, “bề trên” kiểm soát “kẻ dưới”. Trong một chế độ chính trị dân chủ, kiểm soát quyền lực là sự thể hiện mối liên hệ chức năng giữa Nhà nước với xã hội. Nhà nước kiểm soát xã hội để quản lý xã hội , nhưng xã hội, các thiết chế xã hội cũng có quyền kiểm soát quyền lực nhà nước. Bên trong bộ máy nhà nước cũng có hai dạng kiểm soát tương tự. Ở đó không chỉ có sự kiểm soát từ trên xuống mà còn có sự kiểm soát lẫn nhau với quan hệ tùy thuộc lẫn nhau của cơ chế phân quyền.

Nếu nội dung chủ yếu của kiểm soát quyền lực là theo dõi, đánh giá quá trình hoạt động quyền lực thì mục đích cơ bản của kiểm soát quyền lực là bảo đảm các hoạt động quyền lực đó đúng với chức năng, nhiệm vụ, thẩm quyền phù hợp với quyết định quyền lực (đường lối chính trị, chính sách, pháp luật). Kiểm soát quyền lực bảo đảm xác lập một cách có hiệu quả mối liên hệ giữa chủ thể và khách thể quyền lực, kết nối toàn bộ quá trình thực hiện quyền lực. Vì vậy, kiểm soát quyền lực có thể được thực hiện ở bất kỳ giai đoạn nào của quá trình thực hiện quyền lực.

Như vậy, mục đích trước hết của kiểm soát quyền lực là bảo đảm để quyền lực được thực hiện đúng và có hiệu quả. Chỉ trong những trường hợp nhất định thì kiểm soát quyền lực mới nhằm mục đích ngăn chặn, loại bỏ những hoạt động sai trái và vi phạm. Cần khắc phục quan điểm thu hẹp mục đích của hoạt động kiểm soát quyền lực trong các hoạt động, đối với các hành vi vi phạm. Luận văn: Giải pháp yếu tố phân quyền trong lịch sử lập hiến VN.

Do đó , kiểm soát quyền lực có thể được so sánh với hoạt động của Trọng tài bóng đá là theo dõi cả quá trình của trận đấu bóng đá và chỉ thổi còi khi có vi phạm, vì mục đích của trọng tài là bảo đảm để trận đấu diễn ra đúng luật chơi của nó!

Trong mối liên hệ giữa chủ thể và khách thể quyền lực để cho khách thể có thể thực hiện các nhiệm vụ, chức năng, thẩm quyền đúng đắn là và có hiệu quả thì yếu tố cần thiết nhất là thông tin. Do vậy, phương thức cơ bản của kiểm soát quyền lực là bảo đảm để khách thể luôn luôn có được thông tin cần thiết về các yêu cầu của chủ thể, về chức năng, nhiệm vụ, thẩm quyền của mình. Mặt khác, hoạt động quyền lực cũng đòi hỏi chủ thể phải luôn luôn có thông tin về quá trình thực hiện quyền lực mà khách thể đang thực hiện. Như vậy, đứng ở góc độ nào thì bảo đảm thông tin trong quá trình thực thi hoạt động quyền lực cũng cần là phương thức quan trọng để kiểm soát quyền lực. Không xử lý tốt mối quan hệ thông tin giữa chủ thể và khách thể của quá trình kiểm soát thì không thể bảo đảm hiệu lực và hiệu quả kiểm soát quyền lực.

Tác giả Trịnh Thị Xuyến trong Luận án Tiến sĩ Chính trị học của mình đã hết sức có lý khi lập luận về vấn đề thông tin trong quan hệ quyền lực và vai trò của nó đối với hiệu quả của hoạt động kiểm soát quyền lực. Đó là trường hợp mà tác giả gọi là “sự bất đối xứng về thông tin và hoạt động” giữa người chủ và người đại diện quyền lực. Người đại diện vốn có những thông tin mà người chủ không có hoặc phải chịu một chi phí lớn mới có được. Người đại diện có những động cơ để sử dụng thông tin này một cách có lợi cho mình và có thể gây thiệt hại cho chủ, đặc biệt khi giữa họ không có sự tương hợp về động cơ. Hành động này càng trở nên nan giải khi hành động của người đại diện chỉ quyết định một phần kết quả.

Tác giả cũng đã nêu vấn đề về hiện tượng “nan giải Madison” trong khoa học chính trị, tiềm ẩn trong cơ chế ủy quyền, khi nguồn lực và quyền lực được trao cho người đại diện vì mục đích nâng cao lợi ích của người chủ quyền lực nhưng lại quay trở lại chống chính người chủ quyền lực. Theo tác giả, nan giải Madison không phải là kết quả của việc người đại diện sử dụng sai trái, có những hành động ngầm mà nghịch lý này xuất phát từ việc người đại diện khai thác vị trí thuận lợi có tính chiến lược và những thông tin mà họ đang có [43, tr. 32]. Luận văn: Giải pháp yếu tố phân quyền trong lịch sử lập hiến VN.

Cũng giống như các hoạt động kiểm soát xã hội khác, kiểm soát quyền lực được thực hiện bởi nhiều hình thức, công cụ khác nhau, từ tác động tâm lý, giáo dục, thuyết phục, đến việc sử dụng các thiết chế chuyên biệt, các chế tài mang tính cưỡng chế v.v.

Công cụ thực hiện kiểm soát được sử dụng phổ biến nhất trong một chế độ dân chủ pháp quyền là các thể chế. Thể chế có thể là những quy tắc, chuẩn mực, đòi hỏi bất thành văn nhưng vẫn được mọi người mặc nhiên chấp nhận. Có thể nói, đây là kiểm soát thông qua các chỉ số về tính chính đáng của quyền lực.

Tuy nhiên, thể chế thành văn vẫn chiếm vị trí chủ yếu trong các công cụ thể chế để kiểm soát quyền lực. Đó trước hết là Hiến pháp, kế đó là pháp luật, các chính sách của Nhà nước. Đó còn bao gồm các thiết chế tổ chức như Nghị viện, Chính phủ, Tòa án, quân đội, cảnh sát v.v.

Đó còn là các thủ tục pháp lý như thủ tục luận tội, thủ tục bỏ phiếu bất tín nhiệm, thủ tục tài phán Hiến pháp v.v. Những thủ tục pháp lý đó là công cụ hết sức hữu hiệu bảo đảm tính chặt chẽ, tính công khai, minh bạch cho quá trình kiểm soát quyền lực, làm cho “sự kiểm soát có thể được kiểm soát” [47, p.448].

Có thể nói rằng, các công cụ pháp lý-các thể chế là phương tiện kiểm soát quyền lực ổn định mà cơ chế kiểm soát, quyền lực nào cũng cần đến khi những tác động “phi chính thức” không mang lại kết quả và hiệu quả.

Ba cơ chế kiểm soát quyền lực là cơ chế kiểm soát dựa trên các mối liên hệ Nhân dân – Nhà nước, đảng chính trị – Nhà nước – Xã hội; cơ chế giới hạn quyền can thiệp của Nhà nước đối với quyền tự do của công dân; cơ chế kiểm soát dựa trên sự phân quyền trong nội bộ quyền lực Nhà nước. Tất cả các cơ chế đó đều phải được đặt trên nền tảng pháp lý vững chắc là Hiến pháp và pháp luật và phải được thực hiện theo những thủ tục pháp lý chặt chẽ. Bằng chứng là: ở Việt Nam, ngay từ Hiến pháp 1946 với chế định về quyền phúc quyết của nhân dân về Hiến pháp và về những việc quan hệ đến vận mệnh quốc gia, cho đến Hiến pháp 1959, 1980, 1992 với chế định trưng cầu ý dân, nhưng do chưa có một đạo luật quy định điều kiện, thể thực, thủ tục thực hiện nên cho đến nay chế định trưng cầu ý dân vẫn chưa được thực hiện trên thực tế. Hoặc chẳng hạn, năm 2001 với việc ban hành Luật Giám sát của Quốc hội lần đầu tiên ở Việt Nam có quy định về chế độ bỏ phiếu tín nhiệm các chức danh do Quốc hội bầu và quy định về việc thành lập các Ủy ban lâm thời của Quốc hội. Tuy nhiên, do chưa có các quy định về thủ tục tiến hành các hoạt động giám sát đặc thù nói trên nên các quy định này đã không thể hiện được hiệu lực thực tế. Bên cạnh đó cũng có nhiều loại hoạt động khác không thành văn, không được thể chế hóa nhưng có khả năng lớn trong việc kiểm soát quyền lực. Đó là những hoạt động trao đổi ý kiến giữa các cơ quan thuộc các nhóm quyền lực nhà nước khác nhau trước khi đưa ra bàn chính thức; hoặc ngược lại, những thương lượng nhằm “hóa giải” các vấn đề gay cấn sau các quyết định chính thức. Chính vì vậy, ở nhiều nước trong bộ máy của Chính phủ và các Bộ thường có các bộ phận có chức năng liên hệ với bộ máy của Quốc hội, hoặc ngược lại. Chẳng hạn, ở Mỹ trong cơ cấu của bộ máy Văn phòng Tổng thống cũng như bộ máy các Bộ đều có cơ quan “các vấn đề về Quốc hội”. Luận văn: Giải pháp yếu tố phân quyền trong lịch sử lập hiến VN.

Cùng với khái niệm “kiểm soát” quyền lực là hai khái niệm được sử dụng phổ biến khác: khái niệm “kiểm tra” và khái niệm “giám sát”. Vậy, giữa ba khái niệm đó có những điều chung và có những đặc trưng riêng như thế nào?

Trong thực tiễn chính trị, quản lý nhà nước, các khái niệm kiểm tra, giám sát, thanh tra, kiểm soát thường được hiểu và sử dụng gần giống nhau, nhiều khi chỉ là do xuất phát từ thói quen sử dụng từ ngữ, nhưng cũng có khi lột tả được gần đúng thực chất của hoạt động quyền lực. Chẳng hạn, chúng ta thường hiểu kiểm tra là chức năng của Ủy ban kiểm tra Đảng, nhưng theo Điều lệ Đảng Cộng sản Việt Nam, Ủy ban kiểm tra có chức năng giám sát; giám sát vừa là “quyền”, vừa là chức năng của Quốc hội, không thấy nói Quốc hội kiểm tra. Nhưng trên thực tế, các “Đoàn đại biểu” Quốc hội, các đoàn giám sát của Quốc hội không chỉ giám sát mà còn kiểm tra, đánh giá tình hình thực tế ở các địa phương, các đơn vị, các lĩnh vực. Còn khái niệm, “kiểm soát” được các từ điển như Từ điển Tiếng Việt của Viện Ngôn ngữ [42], Từ điển Hán Việt của học giả Đào Duy Anh [1] định nghĩa là kiểm tra và giám sát; trong khi đó trong chức năng của Viện kiểm sát chỉ có nội dung giám sát v.v. Theo phát hiện của Trịnh Thị Xuyến thì điều đáng chú ý ở đây về mặt ngữ nghĩa là ở chỗ, trong Từ điển Hán Việt của cụ Đào Duy Anh không có khái niệm “kiểm soát”. Theo tác giả Trịnh Thị Xuyến, có lẽ cụ Đào Duy Anh cho rằng giám sát, kiểm tra, kiểm soát là giống nhau nên không cần dùng tới khái niệm “kiểm soát” [43, tr. 27].

Về đại thể, chúng tôi tán thành cách suy luận của tác giả Trịnh Thị Xuyến. Tuy nhiên, theo suy nghĩ của chúng tôi, ngoài sự giống nhau của nội hàm các khái niệm thì còn có một số đặc điểm giúp chúng ta dễ dàng hơn trong việc sử dụng các khái niệm gần gũi nhau này. Luận văn: Giải pháp yếu tố phân quyền trong lịch sử lập hiến VN.

Thứ nhất, về cấp độ thực hiện. Kiểm tra có thể được hiểu là sự xem xét, đánh giá sự việc ở bất kỳ lĩnh vực và cấp độ nào và với mức độ chung hoặc cụ thể. Trong khi đó, cũng với nội dung là xem xét, đánh giá sự việc, nhưng thực hiện từ ngoài vào, và chỉ trong trường hợp đó hoạt động này được coi là giám sát. Đây cần phải được coi là dấu hiệu căn bản nhất của hoạt động giám sát, trong đó có giám sát quyền lực. Như vậy, khái niệm “kiểm tra” có nội hàm rộng hơn khái niệm “giám sát”.

Thứ hai, về đối tượng đánh giá. Trong lĩnh vực quyền lực, khái niệm “kiểm tra” thường được dùng trong trường hợp cần đánh giá tính hợp lý, hoặc tính hợp pháp hoặc cả hai trường hợp ấy. Trong khi đó, “giám sát” chỉ được sử dụng để xem xét, đánh giá tính hợp pháp, hợp hiến của hoạt động quyền lực. Chẳng hạn, Quốc hội giám sát việc thi hành pháp luật. Viện kiểm sát giám sát hoạt động tư pháp có phù hợp với các quy định của pháp luật về tố tụng hay không, áp dụng pháp luật về định tội danh và quyết định hình phạt của Tòa án như thế nào v.v

Nếu nhìn vào từng lĩnh vực hoạt động quyền lực có thể thấy, hoạt động kiểm tra thường phổ biến trong các cơ quan hành pháp, cơ quan quản lý. Bởi vì, như vừa nêu ở trên, trong hoạt động của các cơ quan hành pháp và quản lý thì vấn đề trọng tâm là đánh giá tính đúng đắn, tính hợp lý, rồi sau đó mới là vấn đề tính hợp pháp của các quyết định và hoạt động, hành chính, quản lý. Do đó, rất dễ hiểu là những cơ quan nào không có chức năng chủ yếu là quản lý thì không có chức năng kiểm tra chung. Chẳng hạn, viện kiểm sát (hoặc công tố) không phải là cơ quan quản lý hành chính nhà nước nên chức năng của cơ quan này không phải là chức năng kiểm tra mà là chức năng giám sát: giám sát các cơ quan khác.

Thứ ba, về hậu quả pháp lý: Hoạt động kiểm tra phải dẫn đến hậu quả pháp lý là áp dụng các chế tài: chế tài hành chính, chế tài vật chất. Trong khi đó, kết quả giám sát chỉ nêu kiến nghị hoặc khuyết nghị mà thôi hoặc cùng lắm là đình chỉ hiệu lực của văn bản hay quyết định. Chẳng hạn, kiến nghị của Viện kiểm sát trong trường hợp có kết quả tiêu cực được phát hiện trong quá trình kiểm sát hoạt động tư pháp; Tòa án Hiến pháp ra phán quyết về sự vi hiến của một quy định pháp luật nào thì quy định đó bị đình chỉ hiệu lực thi hành. Đó là điều dễ hiểu, vì như đã nêu trên, giám sát được thực hiện “từ ngoài” hệ thống hành pháp hoặc lập pháp nên việc sửa đổi, ban hành văn bản mới, cho dù là đã thay thế văn bản bị coi là vi hiến là thuộc về phạm vi thẩm quyền của cơ quan có liên quan. Luận văn: Giải pháp yếu tố phân quyền trong lịch sử lập hiến VN.

Thứ tư, xét về chủ thể thực hiện: Cơ quan có chức năng kiểm tra là cơ quan nằm trong hệ thống hành pháp trong khi đó, giám sát thường đặc trưng cho hoạt động của các cơ quan đại diện: Nghị viện (Quốc hội), các Hội đồng địa phương hay Nghị viện địa phương.

Thứ năm, vì toàn bộ những hoạt động được coi là kiểm tra hay giám sát đều có tính chất chung là theo dõi, đánh giá, tác động của các chủ thể đối với khách thể và đều nhằm mục đích làm cho khách thể luôn nằm trong quỹ đạo của các yêu cầu được đặt ra, cho nên, cả hai đều là những biểu hiện khác nhau của một loại hoạt động quyền lực chung được gọi là kiểm soát quyền lực. Như vậy, kiểm soát là khái niệm chung, bao hàm trong đó cả kiểm tra và giám sát.

Tuy nhiên, theo chúng tôi, nếu xuất phát từ yêu cầu về “theo dõi”, “đánh giá”, “tác động” vào khách thể và với mục đích là “làm cho khách thể luôn nằm trong quỹ đạo của các yêu cầu và đòi hỏi về quyền lực” thì kiểm soát quyền lực còn có nghĩa rộng hơn nhiều như thế . Mọi cơ chế và sự tương tác của quá trình vận hành quyền lực nào có khả năng tạo ra các tố chất và mục đích như đã nêu ở trên thì đều có có thể được coi là kiểm soát quyền lực.

3.2. Các giải pháp hoàn thiện và phát triển yếu tố phân quyền trong tổ chức quyền lực nhà nước Luận văn: Giải pháp yếu tố phân quyền trong lịch sử lập hiến VN.

3.2.1. Tăng cường các chức năng lập pháp và giám sát tối cao của Quốc hội

Hiến pháp năm 2013 tiếp tục khẳng định Quốc hội là cơ quan đại biểu cao nhất của nhân dân, cơ quan quyền lực nhà nước cao nhất của nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam (Điều 69). Về chức năng của Quốc hội, Hiến pháp năm 2013 đã không xác định Quốc hội là cơ quan duy nhất có quyền lập hiến. Đây là một điểm mới cơ bản trong nhận thức lập hiến Việt Nam.

Khi quy định về vai trò của Quốc hội, Hiến pháp năm 2013 có sự phân biệt rõ ranh giới thẩm quyền của cơ quan lập pháp và cơ quan hành pháp trong việc hoạch định chính sách quốc gia, xác định vai trò của Quốc hội là cơ quan “thực hiện quyền lập hiến, quyền lập pháp, quyết định các vấn đề quan trọng của đất nước và giám sát tối cao đối với hoạt động của nhà nước” [32, Điều 69]; có sự phân biệt giữa quyền lập hiến và quyền lập pháp: “Thực hiện quyền lập hiến, quyền lập pháp” [32, Điều 69] mà không quy định như Hiến pháp năm 1992 là “cơ quan duy nhất có quyền lập hiến và lập pháp”.

Quy định Quốc hội có quyền “Quyết định các vấn đề quan trọng của đất nước” [32, Điều 69] mà không liệt kê quyết định những vấn đề gì như Hiến pháp năm 1992. Đó sẽ là cơ sở Hiến định để sau này Luật cụ thể hóa phù hợp với vai trò của Quốc hội trong từng thời kỳ mà không phải là một Quốc hội có toàn quyền như Hiến pháp năm 1992.

Về chức năng “Giám sát tối cao đối với hoạt động nhà nước” [32, Điều 69]. Hiến pháp năm 2013 quy định Quốc hội thực hiện giám sát tối cao đối với hoạt động của nhà nước mà không quy định là giám sát tối cao toàn bộ hoạt động của nhà nước như trước đây. Điều đó có nghĩa rằng phạm vi giám sát tối cao có giới hạn và giới hạn đó sẽ do luật định.

Xác định được ranh giới thẩm quyền như một yêu cầu tất yếu của sự phân công quyền lực trong nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa, bảo đảm khắc phục được sự không rõ ràng của mối quan hệ lập pháp – hành pháp – tư pháp ở nước ta từ trước đến nay. Về quan hệ lập pháp – hành pháp. Kinh nghiệm của nhiều quốc gia trên thế giới cho thấy rằng, lĩnh vực thẩm quyền lập pháp của Quốc hội gắn liền với những giá trị căn bản nhất và ổn định nhất của đời sống xã hội, của quốc gia, của cá nhân con người mà Nhà nước không thể thoái thác trách nhiệm bởi bất kỳ một lý do nào.

Nếu xét từ góc độ kiểm soát quyền lực thì việc xác định được giới hạn hoạt động lập pháp của Quốc hội và quyền điều hành của Chính phủ sẽ tạo cơ sở cho sự xác định các mặt sau đây trong mối quan hệ quyền lực.

Một là, đó sẽ là giới hạn để Quốc hội – cơ quan lập pháp, thể hiện trách nhiệm của mình trong việc đưa ý chí của nhân dân, đường lối chính sách của Đảng lên thành luật. Có thể nói rằng, việc điều chỉnh pháp luật không kịp thời các quan hệ xã hội hiện hữu là biểu hiện của sự quan liêu trên bình diện lập pháp trước nhu cầu bức xúc về một trật tự pháp luật, một môi trường pháp lý – cơ sở đầu tiên cho sự an toàn pháp lý của nhân dân và sự phát triển bền vững của đất nước. Đó cũng là biểu hiện trách nhiệm của Nhà nước trong việc phản ánh lợi ích của các nhóm, các giai tầng xã hội.

Hai là, từ phía cơ quan hành pháp, việc xác định một ranh giới lập pháp rõ ràng là điều kiện quan trọng để hoạt động hành pháp không “lấn sân” hoạt động lập pháp. Bởi vì, như đã nói ở trên, phần cơ bản của phạm vi thẩm quyền lập pháp là liên quan đến các quyền con người, quyền công dân, các lợi ích cơ bản nhất của quốc gia, do đó, sự “lấn sân” trong hoạt động lập pháp từ phía cơ quan hành pháp không đơn thuần chỉ là sự vi phạm thẩm quyền mà hơn thế, đây là nguy cơ của sự vi phạm các quyền con người, quyền công dân, các lợi ích quốc gia, dân tộc. Luận văn: Giải pháp yếu tố phân quyền trong lịch sử lập hiến VN.

Ba là, giới hạn rõ ràng của quyền lập pháp sẽ là điều kiện để đánh giá tính chủ động và hiệu quả của hoạt động hành pháp cũng như tính hợp pháp của các quyết định và hành vi trong lĩnh vực hành pháp.

Như vậy, vị trí và vai trò của Quốc hội được Hiến pháp năm 2013 quy định phù hợp hơn đối với một Quốc hội của nhà nước pháp quyền, khắc phục một bước được những yếu tố của một Quốc hội có toàn quyền trong mô hình nhà nước tập quyền xã hội chủ nghĩa, đảm bảo cho Quốc hội hoạt động thực quyền có hiệu lực và hiệu quả trong việc thực hiện nhiệm vụ và quyền hạn của mình được nhân dân giao quyền, nhân dân ủy quyền.

Hiến pháp năm 2013 đã bổ sung thẩm quyền của Quốc hội trong việc phê chuẩn, bổ nhiệm, miễn nhiệm, cách chức thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao [32, Điều 70, Khoản 7] cho phù hợp với yêu cầu đổi mới nâng cao vị thế của quyền tư pháp, tăng cường bảo đảm sự độc lập của tư pháp, đồng thời đây cũng là quy định nhằm làm rõ hơn vai trò của Quốc hội trong mối quan hệ với cơ quan thực hiện quyền tư pháp mà cụ thể là vai trò của Quốc hội trong việc kiểm soát cơ quan xét xử cao nhất của nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam.

Hiến pháp năm 2013 đã có thêm quy định mới về thẩm quyền của Quốc hội trong việc thực hiện quyền giám sát tối cao đối với các thiết chế hiến định độc lập như Kiểm toán nhà nước, Hội đồng bầu cử Quốc gia. Quy định tổ chức và hoạt động, quyết định nhân sự đối với Hội đồng bầu cử quốc gia, Uỷ ban Kiểm toán nhà nước và các cơ quan khác do nhà nước thành lập. Quy định này phù hợp với nguyên tắc phân quyền trong nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa.

Phân định rõ hơn các loại điều ước thuộc thẩm quyền phê chuẩn hoặc bãi bỏ của Quốc hội. Theo đó, Hiến pháp năm 2013 quy định Quốc hội có thẩm quyền:

Phê chuẩn, quyết định gia nhập, hoặc chấm dứt hiệu lực của điều ước quốc tế liên quan đến chiến tranh, hòa bình, chủ quyền quốc gia, tư cách thành viên của Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam tại các tổ chức quốc tế và khu vực quan trọng, điều ước quốc tế về quyền con người, quyền và nghĩa vụ cơ bản của công dân và điều ước quốc tế khác trái với Luật Nghị quyết của Quốc hội [32, Điều 70, Khoản 14].

Trước đây, Hiến pháp năm 1992 quy định: “Phê chuẩn hoặc bãi bỏ điều ước quốc tế khác đã được ký kết hoặc gia nhập theo đề nghị của Chủ tịch nước” [30, Điều 84, Khoản 13]. Như vậy, Hiến pháp năm 2013 đã phân định rõ những điều ước quốc tế thuộc thẩm quyền phê chuẩn hoặc bãi bỏ của Quốc hội; phân biệt được với thẩm quyền của Chủ tịch nước trong việc phê chuẩn hoặc bãi bỏ điều ước quốc tế mà Hiến pháp năm 1992 chưa làm được.

Quy định rõ hơn thẩm quyền của Quốc hội, Hiến pháp 2013 đã quy định rõ hơn đối với ngân sách nhà nước; đã bổ sung nhiệm vụ quyền hạn: “Quyết định phân chia các khoản thu và nhiệm vụ chi giữa ngân sách trung ương và ngân sách địa phương, quyết định mức giới hạn an toàn nợ quốc gia, nợ công, nợ Chính phủ” [32, Điều 70, Khoản 4]. Với quy định mới này, trách nhiệm của Quốc hội được tăng cường trong lĩnh vực ngân sách nhà nước – một lĩnh vực đặc biệt quan trọng mà Nghị viện hầu hết các nước dân chủ và pháp quyền ngày càng quan tâm, coi trọng, đặc biệt là kiểm soát việc thu chi ngân sách và đảm bảo an toàn nợ quốc gia, nợ công, nợ Chính phủ. Luận văn: Giải pháp yếu tố phân quyền trong lịch sử lập hiến VN.

Để nâng cao hiệu lực và hiệu quả của hoạt động giám sát tối cao của Quốc hội, tăng cường kiểm soát quyền lực nhà nước, Luật tổ chức Quốc hội và Luật hoạt động giám sát của Quốc hội cần coi trọng và cụ thể hóa nhiệm vụ giám sát tài chính ngân sách. Kiểm soát được việc chi tiêu ngân sách nhà nước do Quốc hội quyết định phân bổ là nhân tố đảm bảo cho bộ máy nhà nước trong sạch vững mạnh.

3.2.2. Xác lập rõ hơn phạm vi chức năng hành pháp của Chính phủ

Là cơ quan hành chính nhà nước cao nhất, Chính phủ thống nhất quản lý, điều hành các mặt kinh tế – xã hội của đất nước, quyết định chủ trương, chính sách, thể chế quản lý nhà nước trên phạm vi toàn quốc; các cơ quan nhà nước, các tổ chức và toàn xã hội phải tôn trọng và chấp hành nghiêm chỉnh. Khẳng định trong Hiến pháp Chính phủ là cơ quan hành chính nhà nước cao nhất là cơ sở hiến định xác lập trật tự trong tổ chức và hoạt động của nền hành chính quốc gia thống nhất, thông suốt, hiệu lực và kỷ cương.

Xác định Chính phủ “thực hiện quyền hành pháp” là nội dung có ý nghĩa rất quan trọng mới được bổ sung trong Chương VII của Hiến pháp năm 2013.

Chức năng hành pháp của Chính phủ được thực thi qua các hoạt động chủ yếu sau: (1) hoạch định và điều hành chính sách quốc gia; (2) dự thảo và trình Quốc hội các dự án luật; (3) ban hành các kế hoạch, chính sách cụ thể, các văn bản dưới luật để thực thi các chủ trương, chính sách, luật đã được Quốc hội thông qua; (4) chỉ đạo, hướng dẫn, điều hành, giám sát việc thực hiện các kế hoạch, chủ trương, chính sách; (5) thiết lập trật tự hành chính trên cơ sở các quy định của luật; (6) phát hiện, xác minh, xử lý các vi phạm theo thẩm quyền hoặc/và chuyển tòa án nhân dân xét xử theo trình tự thủ tục tư pháp.

Thực hiện quyền hành pháp, Chính phủ có tư cách độc lập nhất định trong quan hệ với cơ quan lập pháp và cơ quan tư pháp, thực hiện sự kiểm soát đối với cơ quan thực hiện quyền lập pháp và cơ quan thực hiện quyền tư pháp để quyền lực nhà nước được thực hiện đúng đắn, hiệu quả vì mục tiêu xây dựng và phát triển đất nước. Đây là cơ sở rất quan trọng để xây dựng một Chính phủ kiến tạo phát triển, có khả năng chủ động, sáng tạo cao trong quản lý điều hành.

Là cơ quan chấp hành của Quốc hội, Chính phủ có nhiệm vụ chấp hành và tổ chức thi hành các đạo luật, các nghị quyết của Quốc hội, chịu sự giám sát tối cao của Quốc hội. Quy định Chính phủ là cơ quan chấp hành của Quốc hội đồng thời phản ánh sự gắn bó chặt chẽ và thống nhất trong việc thực hiện quyền lập pháp và hành pháp trong nhà nước ta. Quốc hội là cơ quan đại biểu cao nhất của nhân dân, cơ quan quyền lực nhà nước cao nhất, Chính phủ không chỉ phải tuân thủ và thực hiện các luật, nghị quyết của Quốc hội, báo cáo công tác trước Quốc hội mà còn có trách nhiệm giải trình trước Quốc hội về việc thực hiện nhiệm vụ, quyền hạn được phân công. Luận văn: Giải pháp yếu tố phân quyền trong lịch sử lập hiến VN.

Vị trí, tính chất, chức năng của Chính phủ về hành chính nhà nước, hành pháp, chấp hành của Quốc hội gắn bó chặt chẽ với nhau, thực tế nhiều khi không phân biệt, tách bạch được.

Trách nhiệm của Chính phủ trước Quốc hội là trách nhiệm tập thể về việc thực thi nhiệm vụ quyền hạn. Quốc hội bầu ra Thủ tướng Chính phủ và phê chuẩn các thành viên Chính phủ theo đề nghị của Thủ tướng Chính phủ; căn cứ Nghị quyết của Quốc hội, Chủ tịch nước bổ nhiệm Phó Thủ tướng Chính phủ, Bộ trưởng và thành viên khác của Chính phủ. Chính phủ là một tập thể với quyền năng xuất phát trước hết từ Hiến pháp. Nhân dân thông qua Hiến pháp trao quyền cho Chính phủ, và khi được trao quyền đó thì Chính phủ phải chịu trách nhiệm trước nhân dân, mà cụ thể là chịu trách nhiệm trước Quốc hội – cơ quan đại biểu cao nhất của nhân dân, cơ quan quyền lực nhà nước cao nhất. Quy định Chính phủ chịu trách nhiệm trước Quốc hội còn thể hiện sự phân công và kiểm soát giữa các cơ quan nhà nước thực hiện các quyền lập pháp và hành pháp trong nhà nước ta.

Chính phủ báo cáo công tác trước Quốc hội, Ủy ban thường vụ Quốc hội, Chủ tịch nước là thực hiện trách nhiệm giải trình. Thông qua xem xét báo cáo công tác của Chính phủ, Quốc hội, Ủy ban thường vụ Quốc hội và Chủ tịch nước thực hiện giám sát việc thực hiện nhiệm vụ, quyền hạn và trách nhiệm quản lý điều hành của Chính phủ. Đây là một phương thức bảo đảm tính công khai, minh bạch trong hoạt động quản lý điều hành của Chính phủ.

Quy định Thủ tướng Chính phủ là người đứng đầu Chính phủ, chịu trách nhiệm về hoạt động của Chính phủ và chịu trách nhiệm về những nhiệm vụ được giao, là người lãnh đạo hoạt động của hệ thống hành chính nhà nước từ trung ương đến địa phương cho thấy Thủ tướng Chính phủ thực sự là một thiết chế có quyền năng mạnh trong hệ thống hành chính nhà nước ở nước ta. Mặt khác quy định cụ thể trách nhiệm của Thủ tướng Chính phủ trong Hiến pháp sẽ bảo đảm sự kiểm soát chặt chẽ hơn từ phía Quốc hội, Ủy ban thường vụ Quốc hội và Chủ tịch nước đối với Thủ tướng Chính phủ trong việc thực hiện các nhiệm vụ, quyền hạn được giao. Luận văn: Giải pháp yếu tố phân quyền trong lịch sử lập hiến VN.

Điều 96 Hiến pháp năm 2013 quy định những nhiệm vụ và quyền hạn của Chính phủ, có thể phân làm 2 nhóm: (1) Nhóm nhiệm vụ, quyền hạn cụ thể hóa chức năng thực hiện quyền hành pháp và chấp hành, được quy định tại khoản 1 và khoản 2; (2) Nhóm nhiệm vụ, quyền hạn cụ thể hóa chức năng hành chính nhà nước cao nhất được quy định từ khoản 3 đến khoản 7.

Hiến pháp năm 2013 quy định một số nội dung mới trong nhiệm vụ, quyền hạn của Chính phủ là: (1) Đề xuất, xây dựng chính sách trình Quốc hội, Ủy ban thường vụ Quốc hội quyết định hoặc quyết định theo thẩm quyền để thực hiện nhiệm vụ, quyền hạn quy định tại Điều này; (2) Trình Quốc hội dự án ngân sách nhà nước và các dự án khác; (3) Trình Quốc hội quyết định thành lập, bãi bỏ bộ, cơ quan ngang bộ; thành lập, giải thể, nhập, chia, điều chỉnh địa giới hành chính đơn vị hành chính – kinh tế đặc biệt; (4) Thực hiện quản lý về cán bộ, công chức, viên chức và công vụ trong các cơ quan nhà nước.

Hiến định những nhiệm vụ, quyền hạn của Chính phủ có ý nghĩa rất quan trọng, khẳng định đầy đủ, rõ ràng vị trí, vai trò, chức năng hành pháp và hành chính nhà nước cao nhất của Chính phủ, tạo cơ sở xây dựng nền hành chính thống nhất, thông suốt, hiệu lực và hiệu quả. Là cơ quan hành chính nhà nước cao nhất, những vấn đề quản trị quốc gia, quản lý hành chính, trong đó có vấn đề quản lý đối với đội ngũ cán bộ, công chức, viên chức nhà nước.

Hiến pháp quy định Chính phủ đề xuất, xây dựng chính sách trình Quốc hội hoặc quyết định theo thẩm quyền đã đặt ra yêu cầu rất quan trọng là phải xây dựng Chính phủ có khả năng chủ động, sáng tạo cao, kiến tạo phát triển; yêu cầu Chính phủ coi trọng công tác xây dựng, hoạch định chính sách, nâng cao chất lượng các chính sách phát triển đất nước với tầm nhìn chiến lược, phù hợp với xu thế phát triển của thời đại, một Chính phủ thật sự phục vụ nhân dân và xã hội, có vai trò mở đường và thúc đẩy phát triển.

Khẳng định vai trò hoạch định chính sách của Chính phủ, Hiến pháp đã tạo lập cơ sở pháp lý ở tầm hiến định cho nguyên tắc phân công thực hiện nhiệm vụ hoạch định và thực thi chính sách quốc gia. Theo đó những chính sách cơ bản của quốc gia sẽ do Quốc hội quyết định theo đề xuất của Chính phủ. Chính phủ sẽ tập trung vào xây dựng, ban hành cơ chế, chính sách, thể chế quản lý, Thủ tướng Chính phủ “lãnh đạo việc xây dựng chính sách”, Bộ trưởng, Thủ trưởng cơ quan ngang bộ “tổ chức thực thi và theo dõi việc thi hành pháp luật liên quan đến ngành, lĩnh vực trong phạm vi toàn quốc”.

3.2.3. Bảo đảm sự độc lập của Tòa án Luận văn: Giải pháp yếu tố phân quyền trong lịch sử lập hiến VN.

Cho đến nay tư duy phổ biến ở nước ta về sự độc lập của cơ quan tư pháp và hoạt động tư pháp đang thiên theo định hướng về sự độc lập của Thẩm phán và Hội thẩm nhân dân là chủ yếu, trong khi đó, Hiến pháp nước ta đã có hướng tiếp cận bảo đảm độc lập của quyền tư pháp bên cạnh các quyền lập pháp và hành pháp so với định hướng trước đây chỉ đặt vấn đề ở mức độ độc lập của Thẩm phán và Hội thẩm nhân dân.

Theo nhận thức mới , khác với các cơ quan quyền lực nhà nước khác, các Tòa án, về mặt tổ chức, không hợp thành một hệ thống theo kiểu “ngành” từ trung ương đến địa phương và cơ sở. Hệ thống các Tóa án bao gồm những cấp xét xử theo thẩm quyền tố tụng, khi xét xử, các Hội đồng xét xử hoàn toàn độc lập trên cơ sở pháp luật và ý thức pháp luật của thẩm phán và hội thẩm nhân dân. Ở Tòa án chỉ có quan hệ giữa Tòa “cấp cao hơn” và “cấp thấp hơn” về thẩm quyền tố tụng mà không có “Tòa cấp trên” và “Tòa cấp dưới”.

Sự độc lập của quyền tư pháp trước hết xuất phát từ cơ chế bảo đảm chống sự lạm quyền và vi phạm quyền con người trong các hoạt động hoạch định chính sách, pháp luật và tổ chức thực hiện chính sách, pháp luật. Quyền tư pháp độc lập là điều kiện để thực hiện một chức năng hết sức quan trọng của quyền lực nhà nước là áp dụng pháp luật đúng đắn với mục đích khôi phục lại những quyền và lợi ích đã bị xâm hại, bảo đảm sự công bằng trong các tranh chấp pháp lý. Quyền tư pháp mà chủ thể trung tâm của nó là Tòa án có vai trò duy trì và bảo đảm công lý, bảo đảm sự an toàn pháp lý, các quyền hiến định và hợp pháp của con người, của công dân. Không có sự độc lập của Tòa án thì sẽ không có công lý và không có được niềm tin của nhân dân vào công lý.

Để tạo ra những bảo đảm cho nguyên tắc độc lập đó, Hiến pháp năm 2013 đã có sự thay đổi đáng chú ý. Theo đó đã không còn quy định Chánh án Tòa án nhân dân địa phương chịu trách nhiệm trước Hội đồng nhân dân (Khoản 2. Điều 105); đặt thêm quy định: “nghiêm cấm cơ quan, tổ chức, cá nhân can thiệp vào việc xét xử Thẩm phán, Hội thẩm” [32, Điều 103, Khoản 2].

Tòa án phải được thoát ra khỏi vai trò theo đuổi mục đích đi tìm sự thật khách quan của vụ án để rồi từ đó đóng luôn cả vai trò của phía buộc tội. Việc Tòa án có thể trả hồ sơ để điều tra bổ sung theo những quy định như tại Điều 179 của Bộ luật Tố tụng hình sự Việt Nam là biểu hiện của việc vi phạm nguyên tắc quan trọng của tố tụng tranh tụng là: Một chủ thể tố tụng chỉ thực hiện một chức năng tố tụng. Tòa án trong tố tụng tranh tụng chỉ xét xử trong phạm vi và mức độ buộc tội theo nguyên lý “nemo judex sine actore” – sẽ không có xét xử nếu không có bên nguyên! Luận văn: Giải pháp yếu tố phân quyền trong lịch sử lập hiến VN.

Để đóng được vai trò là khâu trung tâm, việc xét xử của Tòa án phải thực sự là tạo ra tự do tranh luận, tự do trình bày quan điểm, chứng cứ của các bên: bên buộc tội cũng như bên bào chữa. Tòa án phải là chủ thể trung tâm của hoạt động xét xử theo nghĩa tạo mọi điều kiện cho những hoạt động tố tụng nói trên. Yếu tố “vô tư”, “khách quan” chính là chỗ.

Như vậy, chỉ trong tố tụng hình sự tranh tụng mới có thể nói đến vai trò trung tâm của Tòa án, nói đúng hơn, đó là vai trò trung tâm của xét xử và ngược lại, chỉ có thể nói đến vị trí, vai trò trung tâm của xét xử khi đã xác lập đầy đủ các yếu tố của tranh tụng.

Hiến pháp năm 2013 bổ sung một số nguyên tắc mới quan trọng, đáp ứng yêu cầu Cải cách tư pháp, bảo vệ quyền con người và thông lệ quốc tế. Các nguyên tắc được bổ sung là:

• Nguyên tắc tranh tụng trong xét xử được bảo đảm. Đây là nguyên tắc thể hiện nội dung rất quan trọng trong Cải cách tư pháp ở nước ta. Sự thật chỉ được xác định, công lý chỉ được thiết lập khi có sự tranh tụng giữa các bên trong tố tụng tư pháp, nhất là trong xét xử các vụ án;
• Chế độ xét xử sơ thẩm, phúc thẩm được bảo đảm. Nguyên tắc hai cấp xét xử là nguyên tắc xuyên suốt của hệ thống tư pháp của bất kỳ một quốc gia nào; được ghi nhận trong các văn kiện quốc tế về quyền con người và pháp luật của mọi quốc Thực hiện hai cấp xét xử là một trong những biện pháp bảo vệ quyền con người hữu hiệu; đồng thời bảo đảm cho hoạt động tư pháp thận trọng nhưng có điểm dừng, tránh kéo dài, chậm trễ.

Hiến pháp năm 2013 có bổ sung quan trọng về việc bổ nhiệm Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao. Theo Điểm 7 Điều 70, Điểm 3 Điều 88 thì Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao do Chủ tịch nước bổ nhiệm, miễn nhiệm, cách chức theo phê chuẩn của Quốc hội. Quy định này thể hiện nguyên tắc tổ chức bộ máy nhà nước trong Nhà nước pháp quyền, nâng cao vị thế của cơ quan tư pháp tương xứng với cơ quan lập pháp, cơ quan hành pháp; bảo đảm nguyên tắc phân công, phối hợp và kiểm soát lần nhau giữa các cơ quan nhà nước trong việc thực hiện các quyền lập pháp, hành pháp và tư pháp.

Một điều đáng lưu ý là Hiến pháp năm 2003 chỉ quy định về chế độ báo cáo của các Tòa án khác, mà không quy định chế độ trách nhiệm như Hiến pháp năm 1992. Đây cũng là sửa đổi quan trọng của Hiến pháp năm 2003, nhằm hướng tới xây dựng hệ thống Tòa án theo cấp xét xử, chứ không theo đơn vị hành chính lãnh thổ trong tương lai; bảo đảm nguyên tắc độc lập xét xử của Thẩm phán và Hội thẩm.

3.2.4. Phân cấp, phân quyền giữa Trung ương và địa phương và việc tăng cường khả năng tự quản của chính quyền địa phương Luận văn: Giải pháp yếu tố phân quyền trong lịch sử lập hiến VN.

Đổi mới tổ chức và hoạt động của chính quyền địa phương luôn luôn là tâm điểm quan trọng trong chủ trương của Đảng và Nhà nước ta về cải cách bộ máy nhà nước, trong tổ chức thực hiện quyền lực nhà nước.

Hiến pháp năm 2013 không chỉ là sự thay đổi thuật ngữ đơn thuần mà phản ánh một cách nhìn mới có tính cải cách trong quan điểm và nhận thức về các vấn đề chính quyền địa phương, theo đó, chính quyền địa phương phải bảo đảm yêu cầu về quyền làm chủ của nhân dân, phản ánh quyền và lợi ích của nhân dân địa phương, do vậy, mối quan hệ giữa trung ương và địa phương phản ánh năng lực tổ chức quyền lực nhà nước theo nguyên tắc về sự phân công, phối hợp và kiểm soát quyền lực nhà nước.

Quy định các nguyên tắc dân chủ về mối quan hệ này là nhằm phát huy dân chủ, bảo đảm sự tham gia của nhân dân vào quá trình xây dựng, thực hiện chính sách, kiểm tra, giám sát hoạt động của các cơ quan nhà nước ở địa phương, trách nhiệm giải trình của chính quyền địa phương trước nhân dân.

Lần đầu tiên trong lịch sử lập hiến Việt Nam, Hiến pháp năm 2013 đã hiến định khái niệm “chính quyền địa phương” và xác định “chính quyền địa phương được tổ chức ở các đơn vị hành chính của nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam” [32, Điều 111, Khoản 1]. Liền theo đó của Hiến pháp quy định: “cấp chính quyền địa phương gồm có Hội đồng nhân dân và Ủy ban nhân dân được tổ chức phù hợp với đặc điểm nông thôn, đô thị, hải đảo, đơn vị hành chính – kinh tế đặc biệt do luật định” [32, Điều 111, Khoản 2].

Nội dung quy định tại Điều 112 của Hiến pháp thực chất là về địa vị pháp lý của chính quyền địa phương. Những quy định này điều chỉnh nguyên tắc quan hệ giữa trung ương và địa phương (Khoản 2 và 3 Điều 112 Hiến pháp). Nguyên tắc này có hai bình diện chủ yếu: 1) nguyên tắc phân định thẩm quyền giữa trung ương và địa phương; 2) những thẩm quyền của mỗi cấp chính quyền.

Đây là vấn đề có thể được coi là trung tâm và quan trọng bậc nhất của nội dung điều chỉnh pháp luật về chính quyền địa phương, bởi nội dung này sẽ phản ánh quan điểm cải cách như thế nào về địa phương, về chính quyền địa phương và về quản trị địa phương ở nước ta trong thời gian tới. Quan điểm chung được xác định trong Cương lĩnh xây dựng đất nước trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội (bổ sung phát triển năm 2011) và trong các văn kiện của các Đại hội gần đây nhất của Đảng Cộng sản Việt Nam (Đại hội X, XI) là:

Phân cấp mạnh, giao quyền chủ động hơn nữa cho chính quyền địa phương, nhất là trong việc quyết định về ngân sách, tài chính, đầu tư, nguồn nhân lực, thực hiện nghĩa vụ tài chính đối với Trung ương, bảo đảm quyền tự chủ và tự chịu trách nhiệm của chính quyền địa phương trong phạm vi được phân cấp [9, tr. 27]; Bảo đảm quyền tự chủ và tự chịu trách nhiệm trong việc quyết định và tổ chức thực hiện những chính sách trong phạm vi được phân cấp [10].

KẾT LUẬN Luận văn: Giải pháp yếu tố phân quyền trong lịch sử lập hiến VN.

Nếu không được kiểm soát chặt chẽ quyền lực sẽ là lực cản của tiến trình đi lên của đất nước, sẽ gây ra những thiệt hại của nhân dân. Như vậy, kiểm tra, giám sát, kiểm soát quyền lực vừa là yếu tố không thể thiếu được của quá trình thực hiện quyền lực lãnh đạo và quản lý, vừa là bảo đảm cho hiệu quả và hiệu lực của quyền lực.

Co chế tổ chức quyền lực nhà nước có thể được coi là cơ chế có khả năng tạo ra tố chất kiểm soát quyền lực khi được thiết kế và vận hành theo nguyên tắc phân quyền đúng đắn nhằm bảo đảm chống sự vượt quyền và lạm quyền, xâm phạm lợi ích nhà nước, của xã hội, quyền con người, quyền công dân.

Sự phân quyền bảo đảm để mọi hoạt động và quyết định của bất kỳ cơ quan quyền lực nào: lập pháp, hành pháp hoặc tư pháp, của cơ quan quyền lực nhà nước trung ương hoặc ở địa phương đều được kiểm tra, giám sát, kiểm soát.

Phân quyền đòi hỏi phải tạo ra những khả năng bảo đảm ranh giới thẩm quyền và sự phối hợp thực hiện các thẩm quyền đó giữa quyền lập pháp và quyền hành pháp, bảo đảm sự độc lập của quyền tư pháp. Bên cạnh đòi hỏi sự thiết kế các cơ chế quyền lực nhằm tạo ra những tố chất có khả năng kiểm soát quyền lực là những hình thức tổ chức và hoạt động có chức năng kiểm tra, giám sát việc thực hiện quyền lực. Đó có thể là những thiết chế và hoạt động nằm ngay trong cơ cấu các chức năng và nhiệm vụ chung của các cơ quan quyền lực nhà nước, cũng có thể là những hình thức tổ chức và hoạt động thuần túy có chức năng kiểm tra, giám sát quyền lực. Có thể gọi chung đó là các hình thức kiểm tra, giám sát việc thực hiện quyền lực.

Những vấn đề được đề cập trong đề tài này có chiều sâu lịch sử và đồng thời có tính thời sự cao, giống như bản tính của nền dân chủ. Vấn đề quyền lực nhà nước trước đây là vấn đề cốt lõi của cách mạng nước ta, giờ đây nó là vấn đề cực kỳ quan trọng trong quá trình thực hiện dân chủ xã hội chủ nghĩa, xây dựng và hoàn thiện Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa của nhân dân, do nhân dân vì nhân dân.

Việc nghiên cứu đề tài này cũng sẽ tạo cơ sở nhận thức đúng đắn, giúp thiết kế những chế định mới và hoàn thiện những chế định hiện hành của Hiến pháp nước ta. Luận văn: Giải pháp yếu tố phân quyền trong lịch sử lập hiến VN.

CÓ THỂ BẠN QUAN TÂM ĐẾN DỊCH VỤ:  

===>>> Luận văn: Yếu tố phân quyền trong lịch sử lập Hiến pháp Việt Nam