Luận văn: Hoàn thiện Vai trò của Thẩm phán trong tố tụng hình sự

Chia sẻ chuyên mục Đề tài Luận văn: Hoàn thiện Vai trò của Thẩm phán trong tố tụng hình sự hay nhất năm 2026 cho các bạn học viên ngành đang làm luận văn tham khảo nhé. Với những bạn chuẩn bị làm bài luận văn tốt nghiệp thì rất khó để có thể tìm hiểu được một đề tài hay, đặc biệt là các bạn học viên đang chuẩn bị bước vào thời gian lựa chọn đề tài làm luận văn thạc sĩ thì với đề tài Luận văn: Một số vấn đề hoàn thiện các quy định của pháp luật tố tụng hình sự về vai trò của Thẩm phán trước yêu cầu cải cách tư pháp ở Việt Nam dưới đây chắc hẳn sẽ cho các bạn cái nhìn tổng quát hơn về đề tài này.

3.1. Sự cần thiết của công cuộc cải cách tư pháp

Thực hiện Nghị quyết số 08-/NQ/TW ngày 02/01/2002 về một số nhiệm vụ trọng tâm công tác tư pháp trong thời gian tới và Nghị quyết số 49-NQ/TW ngày 02/6/2005 của Bộ Chính trị về chiến lược cải cách tư pháp đến năm 2020. Trên cơ sở Kết luận số 92-KL/TW ngày 12/3/2014 của Bộ Chính trị thì về việc tiếp tục thực hiện Nghị quyết số 49-NQ/TW thì Cải cách tư pháp được xác định là chủ trương lớn của Đảng nhằm từng bước xây dựng và hoàn thiện nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa, bảo vệ quyền con người đáp ứng yêu cầu phát triển kinh tế, xã hội bền vững, chủ động hội nhập quốc tế. Trong đó Tòa án được xác định là cơ quan có vai trò quan trọng là hạt nhân trung tâm trong tiến trình cải cách tư pháp.

Hiến pháp 2013 quy định: Tòa án nhân dân là cơ quan xét xử của nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam thực hiện quyền tư pháp” [33, Điều 102, Khoản 1], bảo vệ quyền con người… Đảng đặt ra mục tiêu cải cách tư pháp là để bảo vệ quyền con người và có thể nói quyền con người trở thành mục tiêu của cải cách tư pháp. Để đảm bảo tính đồng bộ, sau khi có Hiến pháp 2013 thì các đạo luật khác đã được Quốc hội thông qua như: Luật Tổ chức Tòa án nhân dân năm 2014, Luật Tổ chức Viện Kiểm sát nhân dân năm 2014; Bộ Luật Hình sự sửa đổi năm 2015; Bộ luật tố tụng hình sự sửa đổi năm 2015; Luật sửa đổi, bổ sung Luật Thi hành án dân sự… Những nỗ lực đó tạo cơ sở pháp lý vững chắc cho công cuộc cải cách tư pháp ở nước ta trong giai đoạn hiện nay.

• Cải cách tư pháp là nhiệm vụ quan trọng trong quá trình xây dựng nhà nước pháp quyền Việt Nam:

Đây là quá trình đổi mới toàn diện hệ thống tư pháp với trung tâm là hoạt động xét xử nhằm mục tiêu làm cho tổ chức và hoạt động của hệ thống tư pháp ngày càng thể hiện đầy đủ, đúng đắn bản chất dân chủ, của dân, do dân, vì dân của quyền tư pháp, phù hợp với các nguyên tắc, yêu cầu của Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa trong từng giai đoạn phát triển của nền kinh tế thị trường [8, tr.273].

Về phương pháp tiến hành, cần chọn cải cách Tòa án là khâu đột phá trong cải cách tư pháp, bởi vì trong hệ thống các cơ quan tư pháp thì Tòa án có vai trò đặc biệt quan trọng. Phán quyết của Tòa án thể hiện kết quả cuối cùng của tiến trình tố tụng trong việc tuyên bố một công dân có tội hoặc không có tội, đúng hoặc sai. Vì lẽ đó, Tòa án là nơi thể hiện sâu sắc nhất bản chất của nhà nước và nền công lý nước ta; đồng thời thể hiện chất lượng hoạt động và uy tín của hệ thống tư pháp trong Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa. Cải cách Tòa án là tạo ra các điều kiện và các phương tiện tố tụng tối ưu để giải quyết các vụ án đúng pháp luật, kịp thời và nghiêm minh. Luận văn: Hoàn thiện Vai trò của Thẩm phán trong tố tụng hình sự.

• Vì vậy, cải cách Tòa án cần nhằm đáp ứng các yêu cầu cơ bản sau:

Thứ nhất, Cải cách tư pháp được xác định là một trong những nhiệm vụ quan trọng của công cuộc đổi mới toàn diện đất nước , được Đảng ta đề ra tại các văn kiện Đại hội Đảng. Hoạt động của Tòa án phải phục vụ cho công cuộc xây dựng và bảo vệ Tổ quốc Việt Nam xã hội chủ nghĩa trong giai đoạn mới, giai đoạn công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước, thực hiện thắng lợi Nghị quyết Đại hội Đảng đã đề ra.

Thứ hai: Cải cách mạnh mẽ các thủ tục tố tụng, nâng cao chất lượng tranh tụng công khai, dân chủ công bằng tại các phiên tòa, đảm bảo mọi cá nhân, tổ chức đều bình đẳng trước cơ quan tư pháp mà tập trung nhất là tại phiên tòa xét xử công khai.

Thứ ba: Thông qua thực tiễn xét xử, tiến hành tổng kết, phát hiện và kiến nghị hoàn thiện hệ thống pháp luật của Nhà nước.

Thứ tư: Xây dựng một hệ thống Tòa án gần dân, thuận lợi cho dân; đồng thời phải tiết kiệm cho ngân sách nhà nước.

Những yêu cầu cải cách cơ bản mang tính mục tiêu trên đây là phù hợp với xu hướng phát triển của Nhà nước ta trong quá trình xây dựng Nhà nước pháp quyền. Đảng và Nhà nước ta đã ban hành nhiều Nghị quyết, Chỉ thị về xây dựng và hoàn thiện Nhà nước và pháp luật trong đó có nhấn mạnh đến nội dung đổi mới tổ chức và hoạt động của cơ quan tư pháp như Nghị quyết số 08 – NQ/TW ngày 02/01/2002 của Bộ Chính trị về một số nhiệm vụ trọng tâm công tác tư pháp trong thời gian tới, và Nghị quyết số 49 – NQ/TW ngày 02/6/2005 của Bộ Chính trị về chiến lược cải cách đến năm 2020. Trên cơ sở đó phải cải cách hệ thống cơ quan tư pháp từ tổ chức đến cơ chế hoạt động, năng lực cán bộ là nhiệm vụ cấp bách có tính chiến lược lâu dài.

Sự lãnh đạo toàn diện, chặt chẽ của Đảng đối với các cơ quan tư pháp là yêu cầu khách quan và cần thết để đảm bảo cho các cơ quan tư pháp thể hiện bản chất của Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa của nhân dân, do nhân dân, vì nhân dân, bảo đảm cho các cơ quan tư pháp thực hiện đúng quan điểm của Đảng và pháp luật của Nhà nước hạn chế các sai sót có thể xảy ra làm ảnh hưởng đến uy tín của Đảng và Nhà nước, trước mắt cần phải tập trung các vấn đề sau:

Một là: Đảng đề ra những quan điểm chỉ đạo, định hướng xây dựng và hoàn thiện tổ chức và hoạt động của các cơ quan tư pháp. Trên cơ sở các quan điểm chỉ đạo của Đảng, Nhà nước thể chế hóa thành các quy định pháp luật, làm cơ sở pháp lý cho việc kiện toàn đổi mới tổ chức và nâng cao hiệu quả hoạt động của các cơ quan tư pháp hoạt động theo đúng đường lối của Đảng, pháp luật của Nhà nước, tôn trọng quyền làm chủ của nhân dân.

Hai là: Đảng lãnh đạo các cơ quan tư pháp thông qua công tác tổ chức cán bộ, đặc biệt là chỉ đạo xây dựng và kiện toàn của bộ máy của các cơ quan tư pháp; lãnh đạo công tác quy hoạch, đào tạo, bồi dưỡng, đề bạt, quản lý cán bộ chủ chốt của các cơ quan tư pháp và các chức danh tư pháp, đảm bảo cho cán bộ tư pháp phải là người “Phụng công, thủ pháp, chí công, vô tư” như Chủ tịch Hồ Chí Minh đã dạy. Luận văn: Hoàn thiện Vai trò của Thẩm phán trong tố tụng hình sự.

Ba là: Đảng chỉ đạo sự phối hợp hoạt động giữa các cơ quan tư pháp nhất là giữa Cơ quan điều tra, Viện Kiểm sát, Tòa án và Thi hành án khắc phục tình trạng khép kín, cục bộ; chỉ đạo sự phối hợp giữa các cơ quan tư pháp với các cơ quan Nhà nước, các tổ chức chính trị – xã hội trong việc đấu tranh, phòng chống tội phạm và giải quyết những xung đột trong xã hội nói chung và trong hoạt động tư pháp nói riêng.

Bốn là: Đổi mới phương thức lãnh đạo của Đảng đối với các cơ quan tư pháp trên cơ sở nguyên tắc tập trung dân chủ, tập thể lãnh đạo, cá nhân phụ trách, tôn trọng chức năng, quyền hạn của các cơ quan tư pháp theo luật định, bảo đảm cho các cơ quan tư pháp hoạt động độc lập, chỉ tuân theo pháp luật.

Theo Nghị quyết 49-NQ/TW ngày 02/6/2005 của Bộ Chính trị thì mục tiêu cải cách tư pháp là “xây dựng nền tư pháp trong sạch, dân chủ, nghiêm minh, bảo vệ công lý, từng bước hiện đại, phục vụ nhân dân… hoạt động tư pháp mà trọng tâm là hoạt động xét xử được tiến hành có hiệu quả và hiệu lực cao” [15, tr.6]. Cải cách tư pháp trong mối quan hệ với phát huy dân chủ, xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa ở nước ta hiện nay cần phải được thực hiện đồng bộ tại các cơ quan tư pháp và trung tâm là hệ thống cơ quan Tòa án “Cải cách tư pháp phải được tiến hành khẩn trương, đồng bộ, có trọng tâm, trọng điểm với những bước đi vững chắc” [15, tr.5]. Luận văn: Hoàn thiện Vai trò của Thẩm phán trong tố tụng hình sự.

Cải cách tư pháp đối với Cơ quan điều tra và Viện Kiểm sát là nhằm mục đích phát hiện chính xác sự thật khách quan của vụ án để phục vụ cho công tác xét xử của Tòa án, còn cải cách tư pháp đối với Tòa án chính là cải cách hoạt động xét xử để đem lại hiệu quả cao và hiệu quả của công tác xét xử phụ thuộc vào các yếu tố sau:

• Về yếu tố con người: Bản án là sản phẩm của Hội đồng xét xử, còn Thẩm phán và Hội thẩm là những người trực tiếp xét xử các vụ án và là người được giao nhiệm vụ thực hiện quyền xét xử, bảo vệ công lý. Để đánh giá chất lượng xét xử của một Tòa án cụ thể phải căn cứ vào số lượng các bản án bị Tòa án cấp trên cải, sửa, huỷ. Do vậy, cải cách hoạt động xét xử của Tòa án không thể tách rời với việc cải cách quy chế hoạt động của Thẩm phán.
• Về yếu tố pháp luật: Pháp luật phải tạo một hành lang pháp lý đồng bộ, thống nhất. Về luật nội dung các quy định phải rõ ràng cụ thể, đồng bộ và đặc biệt là phải phù hợp với thực tế để khi xét xử.
• Về mối quan hệ giữa Tòa án với các cơ quan tư pháp khác: Đổi mới mối quan hệ giữa Tòa án với các cơ quan tư pháp khác theo hướng bổ trợ cho nhau để giải quyết tốt công tác đấu tranh, phòng chống tội phạm đáp ứng được yêu cầu cải cách tư pháp đặt ra

3.2. Những yêu cầu cơ bản về việc cải cách hoạt động của Tòa án và Thẩm phán

Theo tinh thần Nghị quyết 49-NQ/TW ngày 12/3/2014 của Bộ Chính trị về chiến lược cải cách tư pháp đến năm 2020 thì mục tiêu của công cuộc cải cách tư pháp là ”xây dựng nền tư pháp trong sạch, dân chủ, nghiêm minh, bảo vệ công lý, từng bước hiện đại, phục vụ nhân dân.. hoạt động tư pháp mà trọng tâm là hoạt động xét xử được tiến hành có hiệu quả và hiệu lực cao” [5, tr.6]. Như vậy, với vai trò trung tâm của hệ thống tư pháp, trong công cuộc cải cách tư pháp hiện nay Tòa án các cấp cần tiếp tục triển khai thực hiện tốt Hiến pháp năm 2013, Luật Tổ chức Tòa án nhân dân 2014 và các Nghị quyết của Đảng và Nhà nước, trước mắt tập trung vào những yêu cầu sau:

• Một là: Tiếp tục đổi mới thủ tục tranh tụng tại phiên tòa xét xử theo hướng thực chất, bảo đảm dân chủ, công khai, đúng quy định của pháp luật
• Hai là: Đổi mới nội dung và nâng cao hiệu quả công tác đào tạo, bồi dưỡng chuyên môn nghiệp vụ cho cán bộ, công chức cho các cơ quan Tòa án địa phương. Luận văn: Hoàn thiện Vai trò của Thẩm phán trong tố tụng hình sự.
• Ba là: Làm tốt công tác tổng kết thực tiễn xét xử và bảo đảm áp dụng thống nhất pháp luật.
• Bốn là: Đẩy mạnh việc đổi mới thủ tục hành chính tư pháp trong hoạt động của Tòa án nhân dân các cấp.

Các Mác nói “Đối với Thẩm phán thì không có cấp trên nào khác ngoài pháp luật… Thẩm phán xem xét hành động của tôi trên cơ sở một đạo luật nhất định” [8, tr.32]. Trong quá trình xét xử, yêu cầu cao nhất của cơ quan Tòa án các cấp và Thẩm phán – Chủ tọa phiên tòa là bảo đảm ra bản án, quyết định đúng pháp luật, mang lại công lý cho mọi người, không để xảy ra án oan sai và bỏ lọt tội phạm. Khi tiến hành xét xử, Tòa án nhân dân các cấp cần quán triệt sâu sắc 3 nguyên tắc quan trọng đã được quy định trong Hiến pháp. Quan điểm về xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa của Đảng và nhà nước ta, đòi hỏi ở ngành Toà án cần có các yếu tố, các chuẩn mực như: sự công minh, công bằng, dân chủ, hiệu quả, trong đó thực hiện nguyên tắc độc lập xét xử là cơ sở nền tảng thực hiện cụ thể quan điểm này.

Yêu cầu bảo đảm quyền cơ bản của công dân trong hoạt động tư pháp là những quyền được Hiến pháp 2013 quy định và được Nhà nước và pháp luật bảo vệ. Vì vậy, trong công tác xét xử cần phải thực hiện đầy đủ các quyền của công dân như: quyền tự do và bất khả xâm phạm về thân thể, danh dự, nhân phẩm; bảo đảm quyền bào chữa của bị can, bị cáo; quyền bảo vệ lợi ích hợp pháp của đương sự.

Về yêu cầu cải cách tư pháp phải bảo đảm sự giám sát của nhân dân trong hoạt động xét xử: Đây là yêu cầu quan trọng trong việc cải cách của ngành Toà án, nhưng mục tiêu trên hết là Toà án phải gần dân, gắn bó, vì dân, phục vụ nhân dân; duy trì nguyên tắc xét xử tập thể và có Hội thẩm nhân dân tham gia Hội đồng xét xử.

Về yêu cầu cải cách hoạt động xét xử phải công khai, nghiêm minh và công bằng: Nâng cao chất lượng tranh tụng công khai, dân chủ tại các phiên tòa để thực sự nhân dân đặt niềm tin vào công lý và sự công bằng của pháp luật. Trong hoạt động tố tụng hình sự cần phân biệt rõ ba chức năng gỡ tội, buộc tội và xét xử.

Về yêu cầu cải cách tư pháp phải mang tính đồng bộ: Mỗi một cơ quan có chức năng và cách thức tổ chức hoạt động khác nhau, nên mục tiêu phương hướng của cải cách tư pháp cũng không giống Nhưng trước yêu cầu cách cách thì phải mang tính đồng bộ và để đáp ứng một mục tiêu cuối cùng là làm sao để công tác xét xử của Tòa án đúng người, đúng tội, đúng pháp luật và đạt hiệu quả cao.

3.2.1. Về việc cải cách hoạt động đối với Tòa án Luận văn: Hoàn thiện Vai trò của Thẩm phán trong tố tụng hình sự.

Tòa án có sự độc lập cần thiết với các cơ quan lãnh đạo chính trị. Các cơ quan lãnh đạo chính trị không nên can thiệp vào hoạt động chuyên môn của Tòa án mà chỉ thực hiện quyền lãnh đạo về chính trị nhằm bảo đảm tính đúng đắn trong hoạt động của Tòa án vì mục tiêu chính trị. Tòa án tuân theo đường lối, chủ trương của Đảng, tổ chức Đảng không “xét xử” thay Tòa án nhưng lãnh đạo Tòa án về công tác tư tưởng, tổ chức và công tác cán bộ.

Tòa án độc lập với cơ quan Lập pháp và Hành pháp, có quyền xem xét và quyết định trên nền tảng pháp luật và đạo đức cộng đồng. Việc kiểm soát hoạt động tư pháp không bao hàm hoạt động kiểm soát xét xử, Công tố viên không được quyền kiểm soát Hội đồng xét xử, Thẩm phán và Hội thẩm nhân dân mà cần có cơ chế giám sát hoạt động tư pháp nói riêng phù hợp với tính chất của việc thực hiện quyền tư pháp của Tòa án.

Các Tòa án phải hoàn toàn độc lập về chuyên môn với nhau, không chịu sự ràng buộc về chỉ đạo hành động, cán bộ, con người, tài chính mà chỉ phụ thuộc vào pháp luật. Tòa án Tối cao có quyền ban hành án lệ, có quyền hướng dẫn, có quyền hủy án của các Tòa án khác nhưng không có quyền áp đặt, quyết định buộc các Tòa án khác phải xét xử theo chỉ đạo của mình.

Khái niệm thực hiện quyền tư pháp được Hiến pháp năm 2013 chính thức quy định, điều đó đánh dấu một bước nhận thức mới, khoa học hơn về vị trí, vai trò của Tòa án nhân dân trong hệ thống các cơ quan nhà nước và trong xã hội. Để làm được điều đó Tòa án phải là cơ quan được giao nhiệm vụ thực hiện quyền tư pháp một cách đúng nghĩa. Theo tinh thần pháp luật việc thực hiện quyền lực tư pháp cho phép Tòa án, cơ quan có quyền lực tư pháp duy nhất tác động theo chiều hướng tiêu cực vào nhân thân, tài sản của một cá nhân, cơ quan, tổ chức trong xã hội như việc: bắt, giam, giữ, khám nhà, khám người, kê biên, tịch thu tài sản … Để bảo đảm công lý nếu không có sự đồng ý của Tòa án thì không ai có quyền tác động đến nhân thân, tài sản của các chủ thể trong xã hội. Luận văn: Hoàn thiện Vai trò của Thẩm phán trong tố tụng hình sự.

Theo Nghị quyết số 49-NQ/TW ngày 02/6/2005 cũng như Hiến pháp năm 2013 quy định thì Tòa án là trụ cột, trung tâm nắm và thực hiện quyền tư pháp, tuy nhiên Tòa án không thể một mình làm tất cả mọi việc mà Nhà nước thông qua pháp luật cho phép Tòa án được quyền sử dụng quyền lực tư pháp của mình để yêu cầu các cơ quan khác thuộc hệ thống hành pháp thực hiện các hoạt động tư pháp, đồng thời yêu cầu cơ quan công tố làm rõ chứng cứ buộc tội, cho phép cơ quan thi hành án, tổ chức thừa phát lại thực thi bản án quyết định tư pháp có hiệu lực.

Đổi mới hoạt động tố tụng của Tòa án theo hướng Tòa án nên có vai trò là trọng tài phán quyết vụ án, để việc xét hỏi theo hướng buộc tội là của đại diện Viện kiểm sát và việc xét hỏi theo hướng gỡ tội là của luật sư bào chữa.

Những yêu cầu cơ bản về việc cải cách Tòa án nêu trên là hết sức quan trọng, nhằm khẳng định vị thế của hệ thống Tòa án nhân dân, góp phần bảo đảm Tòa án nhân dân các cấp hoàn thành nhiệm vụ chính trị được Đảng, Nhà nước, Quốc hội và nhân dân giao phó

3.2.2. Về việc cải cách hoạt động đối với Thẩm phán

Hiến pháp năm 2013, Luật Tổ chức Tòa án nhân dân năm 2014, Bộ luật tố tụng hình sự sửa đổi năm 2015 và các văn bản tố tụng hiện nay cũng đã ghi nhận nguyên tắc độc lập của Thẩm phán. Việc cải cách tư pháp xuất phát từ mục tiêu đó là chất lượng và hiệu quả trong công tác xét xử của Tòa án và hoạt động tố tụng của Thẩm phán. Bản án Tòa án được tuyên phải đúng người, đúng tội, đúng pháp luật, đảm bảo được quyền tự do của công dân. Vai trò của Thẩm phán như tác giả đã phân tích tại Chương 1 cho thấy Thẩm phán là nhân vật trung tâm của Tòa án nên chất lượng xét xử của Tòa án phụ thuộc vào trình độ chuyên môn, bản lĩnh nghề nghiệp, phẩm chất đạo đức tư cách của bản thân mỗi người Thẩm phán. Do vậy, trên cơ sở những cải cách đối với ngành Tòa án thì chức danh Thẩm phán cũng cần phải có những phương hướng cải cách sao cho phù hợp trước yêu cầu sự đổi mới của cơ quan xét xử như sau: Luận văn: Hoàn thiện Vai trò của Thẩm phán trong tố tụng hình sự.

Một là: Nâng cao vai trò pháp lý của Thẩm phán trong hoạt động tranh tụng, đây là hoạt động của Thẩm phán, Hội thẩm và các chủ thể khác…nhằm làm sáng tỏ vụ án, bảo đảm xử lý nghiêm minh, đúng người, đúng tội, đúng pháp luật. Trong giai đoạn cải cách tư pháp ở nước ta hiện nay không thể tách rời với việc nâng cao chất lượng và hiệu quả tranh tụng tại phiên tòa, tranh tụng tại phiên tòa hình sự là cuộc điều tra công khai, là quá trình tranh tụng dân chủ, khách quan và bình đẳng giữa các bên.

Hai là: Công việc của Thẩm phán là tìm ra sự thật khách quan của vụ án để đưa ra những phán quyết đúng người, đúng tội, đúng pháp luật. Trong giai đoạn hiện nay, do yêu cầu phát triển của xã hội đòi hỏi chất lượng hoạt động xét xử của các cơ quan Tòa án và các Thẩm phán ngày càng phải được nâng cao hơn nữa.

Ba là: Thẩm phán phải biết vận dụng hài hòa những phạm trù đạo đức vào quá trình áp dụng pháp luật khi xét xử các vụ án hình sự. Thẩm phán phải là những công dân mẫu mực về lối sống, đạo đức, mẫu mực trong việc chấp hành pháp luật như Hồ Chủ Tịch đã nói: “Vấn đề tư pháp cũng như các vấn đề khác là vấn đề ở đời và làm người trong công tác xét xử phải công bằng, liêm khiết, trong sạch” [23, tr.39].

Bốn là: Tiếp tục nghiên cứu chính sách, chế độ áp dụng đối với Thẩm phán và Thẩm phán được bảo vệ theo cơ chế pháp lý đặc biệt.

Năm là: Cải cách về chính sách xây dựng các văn bản quy phạm pháp luật theo hướng quy định đầy đủ và chi tiết Thẩm phán, Hội thẩm, Hội đồng xét xử hoàn toàn độc lập trong quá trình hoạt động chuyên môn, đặc biệt là trong các phiên tòa, phiên họp giải quyết vụ việc thì không ai được quyền xâm phạm, can thiệp, gây ảnh hưởng đến công việc và sự vô tư của họ.

3.3. Xác định vị trí trung tâm của Tòa án trong hệ thống tư pháp Luận văn: Hoàn thiện Vai trò của Thẩm phán trong tố tụng hình sự.

Hiến pháp năm 2013 được Quốc hội khóa XIII thông qua ngày 28/11/2013 đã kế thừa những thành tựu lập hiến của các bản Hiến pháp năm 1946, 1959, 1980, 1992 đồng thời tiếp thu những tư tưởng mới về Nhà nước pháp quyền cũng như thực tiễn công cuộc đổi mới và hội nhập của đất nước ta trong giai đoạn hiện nay. Những tư tưởng mới về nhà nước pháp quyền cùng với quan điểm của Đảng và Nhà nước về quyền con người là cơ sở quan trọng cho việc quy định cụ thể về tổ chức bộ máy nói chung và quy định về Tòa án nhân dân nói riêng. Hiến pháp năm 2013 quy định “Tòa án nhân dân là cơ quan xét xử của nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam thực hiện quyền tư pháp” [33, Điều 102, Khoản 1], xác định rõ ràng, cụ thể về vị trí và vai trò của Tòa án nhân dân trong bộ máy cơ quan Nhà nước. Tòa án nhân dân là cơ quan duy nhất thực hiện quyền tư pháp, là cơ quan thực hiện chức năng xét xử, Tòa án nhân dân là cơ quan có quyền ra phán quyết về các vi phạm pháp luật, các tranh chấp theo quy định của pháp luật và về các vấn đề pháp lý liên quan đến quyền, lợi ích hợp pháp của tổ chức, các nhân. Tòa án nhân dân là cơ quan xử lý các tranh chấp theo quy của pháp luật bằng chế tài nhà nước, giải quyết các tranh chấp bằng quyền lực nhà nước đều thuộc thẩm quyền của cơ quan Tòa án. Vì vậy quy định của Hiến pháp năm 2013 là cơ sở hiến định cho việc mở rộng thẩm quyền của Tòa án trong xét xử các loại án và thể hiện xu thế tất yếu của Nhà nước pháp quyền, Tòa án là biểu tượng của công lý và có nhiệm vụ bảo vệ công lý.

Tòa án là cơ quan xét xử, thực hiện quyền tư pháp, xử lý các vi phạm pháp luật và để hoàn thành tốt chức năng nhiệm vụ trên thì Tòa án nhân dân phải được tổ chức và hoạt động đúng và đầy đủ những nguyên tắc như: nguyên tắc xét xử có hội thẩm tham gia; nguyên tắc Thẩm phán và Hội thẩm xét xử độc lập; nguyên tắc xét xử công khai; nguyên tắc xét xử tập thể; nguyên tắc bảo đảm quyền bào chữa của bị can, bị cáo, quyền được bảo vệ lợi ích hợp pháp của đương sự. Nghiêm cấm tổ chức, cá nhân can thiệp vào việc xét xử của Thẩm phán và Hội thẩm nhân dân.

Khoản 3 Điều 104 Hiến pháp năm 2013 quy định giao cho Tòa án nhân dân tối cao có thẩm quyền bảo đảm áp dụng thống nhất pháp luật trong hoạt động của Tòa án, quy định trên cũng là phù hợp với chức năng áp dụng pháp luật của cơ quan tư pháp, có nghĩa là ngoài việc tổng kết thực tiễn xét xử, hướng dẫn pháp luật, Tòa án nhân dân tối cao có thể bằng các hình thức khác nhau bảo đảm áp dụng thống nhất pháp luật trong hoạt động xét xử. Luận văn: Hoàn thiện Vai trò của Thẩm phán trong tố tụng hình sự.

Hoạt động xét xử các vụ án, trong đó có án hình sự có vai trò rất lớn trong việc giáo dục công dân, thông qua các Bản án, quyết định xét xử nghiêm minh, đúng người đúng tội, đúng pháp luật sẽ có tác dụng to lớn trong việc trừng phạt người phạm tội; giáo dục, cải tạo người phạm tội mà còn góp phần phòng ngừa tội phạm chung.

Hiến pháp năm 2013 đã tạo ra vị thế mới cho sự phát triển của nền tư pháp nước nhà, để đáp ứng yêu cầu cải cách tư pháp là xây dựng một nền tư pháp trong sạch, vững mạnh, dân chủ, nghiêm minh, bảo vệ công lý, từng bước hiện đại, phục vụ Tổ quốc và nhân. Chính vì vậy việc cải cách Tòa án còn được coi là khâu đột phá trong cải cách tư pháp ở Việt Nam hiện nay.

3.4. Một số vấn đề kiến nghị nhằm hoàn thiện các quy định của pháp luật tố tụng về vai trò của Thẩm phán

Hoạt động nghề nghiệp của Thẩm phán không mang tính cá nhân, Thẩm phán nhân danh Nhà nước, thừa hành quyền lực nhà nước để phân xử đúng sai, nói cách khác, việc hành nghề của người Thẩm phán là lao động quyền lực hoàn toàn độc lập, tự quyết định. Một phán quyết sai lầm có thể đeo đuổi người Thẩm phán cả đời, dằn vặt lương tâm họ suốt đời.

Cùng với tiến trình phát triển kinh tế – xã hội của đất nước, hệ thống Tòa án không ngừng được củng cố, hoàn thiện về tổ chức, bộ máy nhân sự, kể cả trang thiết bị, phương tiện hoạt động…, nhằm đáp ngày càng tốt hơn công tác xét xử, giải quyết các loại án theo yêu cầu cải tư pháp và quá trình hội nhập kinh tế quốc tế hiện nay. Trên cơ sở các yêu cầu cải cách tư pháp hiện nay, tác giả có thể đưa ra một số kiến nghị, giải pháp nhằm hoàn thiện và nâng cao vai trò của Thẩm phán trong hoạt động xét xử như sau:

3.4.1. Nâng cao chất lượng tranh tụng tại các phiên toà Luận văn: Hoàn thiện Vai trò của Thẩm phán trong tố tụng hình sự.

Tranh tụng tại phiên tòa là một nguyên tắc cơ bản của hoạt động xét xử, nâng cao chất lượng tranh tụng tại phiên tòa xét xử vụ án hình sự không thể không đề cập đến cơ chế để đảm bảo thực hiện, trong đó có việc tổ chức phiên tòa. Việc tổ chức phiên tòa làm sao phải thể hiện rõ vai trò pháp lý của các cơ quan tiến hành tố tụng, người tiến hành tố tụng và người tham gia tố tụng.

Để đảm bảo cho việc nâng cao chất lượng tranh tụng tại phiên tòa cần thực hiện đúng nguyên tắc bản án chỉ căn cứ vào những chứng cứ đã được xem xét tại phiên tòa. Thẩm phán, Hội đồng xét xử chỉ căn cứ vào kết quả tranh tụng tại phiên tòa, trên cơ sở xem xét đầy đủ, toàn diện chứng cứ, ý kiến của Kiểm sát viên, người bào chữa, bị cáo, nhân chứng và những người có quyền, lợi ích hợp pháp để đưa ra những bản án, quyết định đúng pháp luật có sức thuyết phục.

3.4.2. Nâng cao tính độc lập trong hoạt động xét xử của Thẩm phán

Khi xét xử bất kỳ một vụ án nào, ở bất kỳ cấp xét xử nào, khi được phân công làm chủ toạ hay tham gia Hội đồng xét xử, Thẩm phán và Hội thẩm không bị phụ thuộc vào bất cứ cá nhân, cơ quan, tổ chức nào trong việc đưa ra ý kiến hay phán quyết đối với nội dung vụ án. Tuy Thẩm phán và Hội thẩm nhân dân có thể tham khảo ý kiến của các cơ quan chuyên môn, của bất kỳ cá nhân, cơ quan, tổ chức nào hay có thể nắm bắt dư luận xã hội, nhưng khi ban hành các quyết định tố tụng hoặc bản án thì Thẩm phán và Hội thẩm phải thể hiện bản lĩnh nghề nghiệp của mình, xem xét mọi vấn đề một cách độc lập, không được để cho ý kiến bên ngoài làm ảnh hưởng tới tính khách quan của vụ án.

Tòa án độc lập xét xử vụ án chỉ tuân theo pháp luật không thoát li khỏi sự lãnh đạo của các Cấp ủy đảng. Đảng không được bao biện, làm thay, không được lợi dụng quyền lực để can thiệp vào vụ việc cụ thể của Hội đồng xét xử. Qua đó đảm bảo cho việc hiện thực hóa các quy định, đường lối chính sách của Đảng được vận hành thực thi có hiệu quả trên thực tế.

Chánh án không được can thiệp chỉ đạo Thẩm phán, Hội đồng xét xử về nội dung, đường lối xét xử, áp dụng pháp luật của từng vụ án cụ thể. Chánh án khi tham gia xét xử với tư cách là Thẩm phán có quyền và nghĩa vụ bình đẳng với các thành viên khác trong Hội đồng xét xử. Chánh án tạo điều kiện để Thẩm phán độc lập thực hiện nhiệm vụ xét xử của mình.

3.4.3. Đổi mới về cơ chế hoạt động của Tòa án trên cơ sở đó hoàn thiện vai trò của Thẩm phán trong hoạt động tố tụng hình sự

Quán triệt đầy đủ nội dung về Chiến lược cải cách tư pháp đã được định hướng trong các Nghị quyết, văn kiện của Đảng đặc biệt là Nghị quyết số 49-NQ/TW ngày 02-6-2005 “Về Chiến lược cải cách tư pháp đến năm 2020”; Nghị quyết số 48-NQ/TW ngày 24-5-2005 “Về chiến lược xây dựng và hoàn thiện hệ thống pháp luật Việt Nam đến năm 2010, định hướng đến năm 2020”; Báo cáo tổng kết 8 năm thực hiện Nghị quyết số 49-NQ/TW và Kết luận số 92-KL/TW ngày 12/03/2014 của Bộ Chính trị về việc tiếp tục thực hiện Nghị quyết số 49/NQ/TW, cụ thể như sau: Luận văn: Hoàn thiện Vai trò của Thẩm phán trong tố tụng hình sự.

• Đổi mới tổ chức và hoạt động của Tòa án nhân dân, với mục tiêu là xây dựng nền tư pháp trong sạch, vững mạnh, dân chủ, nghiêm minh, bảo vệ công lý, từng bước hiện đại, phục vụ nhân dân, phụng sự Tổ quốc Việt Nam xã hội chủ nghĩa; hoạt động tư pháp mà trọng tâm là hoạt động xét xử được tiến hành có hiệu quả và hiệu lực cao.
• Hoàn thiện các thủ tục tố tụng tư pháp, theo hướng kế thừa những ưu điểm của mô hình tố tụng thẩm vấn và tiếp thu có chọn lọc những yếu tố tiến bộ của mô hình tố tụng tranh tụng, bảo đảm tính đồng bộ, dân chủ, công khai, minh bạch, tôn trọng và bảo vệ quyền con người; kết hợp chặt chẽ việc đổi mới thủ tục tố tụng tư pháp với việc cải cách thủ tục hành chính tư pháp phù hợp với hoạt động tư pháp.
• Đổi mới thủ tục hành chính trong các cơ quan tư pháp nhằm tạo điều kiện thuận lợi cho người dân tiếp cận công lý và tiếp tục đổi mới việc tổ chức phiên tòa xét xử; nâng cao chất lượng tranh tụng tại các phiên tòa xét xử.
• Tăng quyền và trách nhiệm cho Thẩm phán để họ chủ động trong thực thi nhiệm vụ, nâng cao tính độc lập và chịu trách nhiệm trước pháp luật về các hành vi và quyết định tố tụng của mình.
• Hoàn thiện cơ chế bảo đảm để luật sư thực hiện tốt việc tranh tụng tại phiên tòa, đồng thời xác định rõ chế độ trách nhiệm đối với luật sư.
• Xây dựng cơ chế xét xử theo thủ tục rút gọn đối với những vụ án có đủ một số điều kiện nhất định.
• Tiếp thu những giá trị chung của các nước có nền tư pháp phát triển để áp dụng phù hợp với hoàn cảnh nước ta và yêu cầu chủ động hội nhập quốc tế.
• Cụ thể hóa quy định của Hiến pháp năm 2013 về Tòa án nhân dân là cơ quan thực hiện quyền tư pháp, nghiêm cấm cơ quan, tổ chức, cá nhân can thiệp vào việc xét xử của Tòa án; Thẩm phán, Hội thẩm xét xử độc lập và chỉ tuân theo pháp luật.

3.4.4. Một số kiến nghị nhằm hoàn thiện các quy định của pháp luật để nâng cao vai trò của Thẩm phán trong hoạt động tố tụng hình sự Luận văn: Hoàn thiện Vai trò của Thẩm phán trong tố tụng hình sự.

Thẩm phán giữ vị trí quan trọng trong hoạt động xét xử, đây là giai đoạn trung tâm của hoạt động tố tụng hình sự. Vì vậy cần hoàn thiện các quy định của pháp luật để nâng cao vai trò của Thẩm phán trong hoạt động tố tụng hình sự hiện nay cần phải đổi mới toàn diện chương trình, giáo trình, phương pháp đào tạo Thẩm phán hướng tới mục tiêu Thẩm phán phải vững vàng về chuyên môn, giỏi về kỹ năng thực hành. Cùng với Thẩm phán, các Hội thẩm nhân dân cũng phải được bồi dưỡng, tập huấn nâng cao kiến thức pháp luật, kỹ năng xét xử để đủ năng lực khi tham gia hoạt động xét xử.

Đổi mới quy trình bổ nhiệm Thẩm phán theo hướng rút ngắn thủ tục, giảm sự can thiệp của các cơ quan chính quyền địa phương. Trong khi đó nhiệm kỳ 5 năm đối với Thẩm phán các cấp hiện nay là quá ngắn. Vì vậy, để Thẩm phán yên tâm công tác, tận dụng được tối đa kinh nghiệm xét xử và dám thể hiện bản lĩnh nghề nghiệp, thì cần đổi mới cơ chế bổ nhiệm theo hướng Thẩm phán được bổ nhiệm suốt đời, hoặc kéo dài thêm nhiệm kỳ của Thẩm phán.

Tăng cường công tác giám sát, công tác kiểm tra, thanh tra trong việc thực hiện chức năng nhiệm vụ của các cơ quan Nhà nước, tổ chức xã hội, của nhân dân đối với hoạt động xét xử của Thẩm phán. Mặt trận Tổ quốc và các tổ chức thành viên tập trung làm tốt công tác giám sát, động viên nhân dân phát hiện những hạn chế, khuyết điểm trong công tác xét xử của Tòa án, qua đó, kiến nghị việc khắc phục, sửa chữa. Đồng thời, nâng cao chất lượng hoạt động của các phương tiện thông tin đại chúng trong việc tuyên truyền, cung cấp thông tin về hoạt động xét xử.

Nghiên cứu, sửa đổi một cách tổng thể chế độ, chính sách đãi ngộ cho Thẩm phán. Nhà nước phải đảm bảo về đời sống vất chất “cần đủ” cho đội ngũ Thẩm phán suốt đời để tăng “sức đề kháng” trước cám dỗ vật chất. Việc khen thưởng Thẩm phán, tăng lương, tăng ngạch nên thực hiện theo kênh độc lập, không theo phương pháp quản lý đặc trưng của hệ thống hành chính.

Xây dựng hệ thống pháp luật hoàn chỉnh, tránh chồng chéo, mâu thuẫn với nhau; các văn bản hướng dẫn thi hành và giải thích luật phải kịp thời. Có như vậy mới tạo điều kiện cho Thẩm phán và Hội thẩm khi xét xử có cơ sở pháp lý vững chắc và chỉ tuân theo pháp luật. Luận văn: Hoàn thiện Vai trò của Thẩm phán trong tố tụng hình sự.

Kết luận Chương 3

Nghị quyết số 49-NQ/TW ngày 2/6/2005 của Bộ Chính trị “Về chiến lược cải cách tư pháp đến năm 2020” xác định mục tiêu chiến lược là xây dựng nền tư pháp trong sạch, vững mạnh, dân chủ, nghiêm minh, bảo vệ công lý, từng bước hiện đại, phục vụ nhân dân, phụng sự Tổ quốc Việt Nam xã hội chủ nghĩa; hoạt động tư pháp mà trọng tâm là hoạt động xét xử được tiến hành có hiệu quả và hiệu lực cao.

Cải cách tư pháp được triển khai theo 4 định hướng cơ bản:

• Hoàn thiện thể chế hình sự, dân sự, thủ tục tư pháp;
• Cải cách tổ chức các cơ quan tư pháp và các thiết chế bổ trợ tư pháp mà trung tâm là Tòa án và khâu đột phá là tăng cường tranh tụng dân chủ;
• Xây dựng và nâng cao chất lượng đội ngũ cán bộ tư pháp, bổ trợ tư pháp, nhất là cán bộ có chức danh tư pháp;
• Đổi mới và tăng cường sự lãnh đạo của Đảng, giám sát của nhân dân đối với hoạt động tư pháp.

Như vậy, từ các Nghị quyết, Kết luận của Bộ Chính trị, cho đến Hiến pháp năm 2013 cho thấy: Quan điểm, đường lối, mục tiêu xuyên suốt trong chiến lược cải cách tư pháp của Đảng và Nhà nước ta là công cuộc cải cách tư pháp phải đặt dưới sự lãnh đạo của Đảng, bảo đảm ổn định chính trị và bản chất Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa của dân, do dân, vì dân; Quyền lực Nhà nước là thống nhất, có sự phân công phối hợp chặt chẽ giữa các cơ quan nhà nước trong việc thực hiện các quyền Lập pháp, Hành pháp, Tư pháp; Cải cách tư pháp phải xuất phát từ yêu cầu phát triển kinh tế, xã hội, xây dựng xã hội công bằng, dân chủ, văn minh, bảo vệ vững chắc Tổ quốc gắn với cải cách hành chính và đổi mới công tác lập pháp; Cải cách tư pháp phải được tiến hành có trọng tâm, trọng điểm với những bước đi vững chắc, đảm bảo tính đồng bộ, dân chủ, công khai, minh bạch, tôn trọng và bảo vệ quyền con người; cải cách tư pháp phải hoàn thiện chính sách pháp luật hình sự, dân sự, kế thừa những thành tựu đạt được của nền tư pháp xã hội chủ nghĩa, tiếp thu có chọn lọc những kinh nghiệm của nước ngoài, phù hợp với điều kiện hoàn cảnh của nước ta; chủ động hội nhập quốc tế, đáp ứng xu thế phát triển của xã hội.

Cải cách tư pháp theo tinh thần và nội dung của Chiến lược cải cách tư pháp đến năm 2020 của Đảng ta, cần phải có sự nhận thức đúng về vị trí, vai trò của Toà án trong bộ máy nhà nước. Tòa án có những đặc thù khác so với các cơ quan khác và giữ vị trí trung tâm trong hệ thống tư pháp của nước ta. Tòa án nhân danh Nhà nước, thể hiện bản chất và hiệu lực của Nhà nước, với vị trí như vậy công cuộc cải cách tư pháp đòi hỏi ngành Toà án phải đáp ứng những yêu cầu như: cải cách phải mang tính đồng bộ, đảm bảo tính độc lập; đảm bảo xét xử phải công khai, nghiêm minh và công bằng; đảm bảo quyền cơ bản của công dân, cũng như sự giám sát của nhân dân trong hoạt động xét xử.

Từ những yêu cầu chung đó, công cuộc cải cách tư pháp đặt ra những yêu cầu cụ thể đối với Tòa án và Thẩm phán. Trên cơ sở nghiên cứu các yêu cầu cải cách tư pháp, đối chiếu với pháp luật hiện hành, Chương 3 tác giả đã đưa ra một số giải pháp nhằm hoàn thiện vai trò của Thẩm phán đáp ứng yêu cầu cải cách tư pháp của nước ta trong giai đoạn hiện nay và những năm tiếp theo.

KẾT LUẬN Luận văn: Hoàn thiện Vai trò của Thẩm phán trong tố tụng hình sự.

Nghị quyết số 48-NQ/TW ngày 02/01/2002 của Bộ Chính trị Về chiến lược xây dựng và hoàn thiện hệ thống pháp luật Việt Nam đến năm 2010, định hướng đến năm 2020. Nghị quyết số 49-NQ/TW ngày 02/6/2005 của Bộ Chính trị Về chiến lược cải cách tư pháp đến 2020 đã chỉ rõ nhiều nội dung cụ thể về cải cách tư pháp đòi hỏi phải được thể chế hóa, tạo cơ sở pháp lý cho việc đổi mới tổ chức và hoạt động của Tòa án nói chung cũng như vai trò của Thẩm phán trong hoạt động tố tụng hình sự nói riêng. Để đáp ứng yêu cầu cải cách tư pháp hiện nay, Thẩm phán phải thực sự độc lập, được hưởng ưu đãi, miễn trừ tư pháp và được bảo vệ theo cơ chế đặc biệt. Giữa các Thẩm phán, Hội thẩm nhân dân hoàn toàn độc lập với nhau, ngay cả những việc như trao đổi với nhau về các tình tiết, cách xử lý vụ án, vụ việc, nhất là về kết quả xét xử mang tính định kiến cũng coi như xâm phạm đến nguyên tắc độc lập chỉ tuân theo pháp luật. Thẩm phán Hội thẩm, Hội đồng xét xử hoàn toàn độc lập trong quá trình hoạt động chuyên môn, đặc biệt là trong các phiên tòa, phiên họp giải quyết vụ việc không ai có quyền xâm phạm, can thiệp gây ảnh hưởng công việc và sự vô tư của họ.

Việt Nam ngày càng tham gia sâu rộng vào quá trình liên kết và hợp tác khu vực và quốc tế, thuận lợi là cơ bản nhưng cũng đặt ra yêu cầu cấp thiết đối với ngành Tòa án, đó là cần sửa đổi, bổ sung các văn bản quy phạm pháp luật trong nước để đảm bảo phù hợp với tình hình phát triển kinh tế xã hội của đất nước. Cùng với việc phát triển kinh tế, xã hội, tăng cường hội nhập Quốc tế hiện nay, bên cạnh những thành tựu mà đất nước ta đã đạt được thì bên cạch đó cũng phát sinh nhiều vấn đề cần phải giải quyết trong đó vấn đề tội phạm ngày càng tăng về số lượng, rộng hơn về quy mô có liên quan đến nhân tố trong nước và ngoài nước, về tình chất phức tạp, về âm mưu và thủ đoạn. Vì vậy, vấn đề đạt ra cho công tác xét xử của Tòa án ngày càng nặng nề hơn, khó khăn, phức tạp hơn và những công việc đó đều đặt trên vai của những người Thẩm phán.

Trước những yêu cầu cấp bách trên thì việc nâng cao vai trò của Thẩm phán trong hoạt động tố tụng nói chung và tố tụng hình sự nói riêng là yêu cầu khách quan, là những giải pháp quan trọng để thực hiện chủ trương cải cách tư pháp hiện nay nói chung và nâng cao chất lượng hiệu quả của Tòa án nói riêng nhằm đáp ứng mọi yêu cầu của xã hội, của nhân dân trong việc bảo vệ quyền công lý, quyền con người. Để nâng cao hiệu quả xét xử các vụ án hình sự của Tòa án cũng như nâng cao vai trò của Thẩm phán trong hoạt động tố tụng hình sự cần phải tiếp tục được nghiên cứu, có những giải pháp cụ thể, thích hợp phù hợp với điều kiện của từng giai đoạn của quá trình cải cách tư pháp ở nước ta hiện nay.

Do phạm vi nghiên cứu đề tài rộng, bản thân tác giả là người là công tác thực tiễn tại cơ quan Thi hành án dân sự cấp huyện, tác giả chỉ giới hạn trong việc nghiên cứu vai trò, của Thẩm phán ở giai đoạn xét xử sơ thẩm về các vụ án hình sự nên đề tài không tránh khỏi những khiếm khuyết và thiếu sót. Tác giả rất mong nhận được các ý kiến phản biện, đóng góp của các chuyên gia, các thầy cô giáo và các bạn để đề tài này có thể được nghiên cứu chuyên sâu hơn. Luận văn: Hoàn thiện Vai trò của Thẩm phán trong tố tụng hình sự.

CÓ THỂ BẠN QUAN TÂM ĐẾN DỊCH VỤ:  

===>>> Luận văn: Vai trò của Thẩm phán trong tố tụng hình sự Việt Nam